ዝነብር ቋንቋ

ምዕራፍ 1 · ሽዱሽተ ሚእቲ ሰዓታት — ሓንቲ ቃል እኳ የላን

1.1 ክልተ ትርኢታት

ኣማል ጓል ሰላሳን ኣርባዕተን ዓመት እያ፤ ቅድሚ ሰለስተ ዓመት ካብ ሶርያ ናብ ጀርመን መጺኣ። ኩሉ እቲ ካብኣ ዝተሓተተን ልዕሊኡን ገይራ እያ: ሓፈሻዊ ኮርስ ምውህሃድ ወዲኣ — ሽዱሽተ ሚእቲ ሰዓታት ትምህርቲ ቋንቋን ሚእቲ ሰዓታት ኮርስ መምርሕን —፡ ጥራዛት ቃላት መሊኣ፡ ወረቓቕቲ ዕዮ ሰሪሓ፡ ናይ ፈተነ መርመራታት ተለማሚዳ። ኣብ መወዳእታ ነቲ «Deutsch-Test für Zuwanderer» («ናይ ጀርመንኛ መርመራ ንስደተኛታት») ብደረጃ B1 ሓሊፋቶ። በዚ ውጽኢት እዚ ድማ ኣብታ ዝሓሸት ፍርቂ ናይ ዓመታ ትርከብ። እቲ ምስክር ወረቐት ኣብ ገዛ ኣብ ውሽጢ ንጹር ናይ ፕላስቲክ ማህደር ተቐሚጡ ኣሎ።

ኣብ መኽፈሊ ገንዘብ ናይ ሱፐርማርኬት እታ ተቐባሊት ገንዘብ ብቕልጡፍን ብዘይ ምቁራጽን ብልዕሊ መንኵባ ትሓታ: «Sammeln Se Punkte?» («ነጥብታት ትእክቢ ዲኺ?»). ኣማል ነተን ቃላት ኣይትርድአንን እያ። ሕቶ ምንባሩ እኳ ኣይትርዳእን እያ። ነቲ ብድሕሪኣ ዘሎ መስርዕ፡ ነቲ ትጽቢትን ነቲ ኣጠማምታን ትስምዖ። ትፍግም፡ ርእሳ ትነቕንቕ፡ ትኸፍል እሞ — ሓንቲ ቃል እኳ ኣይትዛረብን። ኣብ መገዲ ገዛ ነታ ዘይተዛረበታ ምሉእ ሓሳብ ብልባ ትትርጉማ። ኣብ ገዛ ግን መዓስ ዳቲቭ (Dativ) ከም ዝጥቀሙ ብዘይ ጌጋ ክትገልጽ ምኸኣለት ነይራ።

እቲ ካልኣይ ትርኢት ሽሕ ኪሎሜተር ንደቡብ፡ ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ናይ ሓንቲ ካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ ኣብ ቦሎኛ ይፍጸም። እንግሊዝኛ ካብ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ጀሚሩ ኣብ መደብ ትምህርቲ ነይሩ እዩ፤ መብዛሕትኦም ኣብዚ ክፍሊ ዘለዉ ተምሃሮ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ትምህርቲ፡ ሰዋስዋዊ ስርዓተ-ትምህርቲ፡ መርመራታት ቃላትን ናይ ክፍሊ ፈተናታትን ሓሊፎም እዮም። እታ መምህር ብመበቆላዊ እንግሊዝኛ ሓንቲ መጽናዕታዊት ፊልም ትውልዕ። ድሕሪ ክልተ ደቒቕ ሓደ ተምሃራይ ኢዱ የልዕል እሞ እታ ፊልም ብጣልያንኛ እውን እንተ ዘየላ ይሓትት። እዚ ንዕቀት ወይ ጸወታ ኣይኮነን። ቅኑዕ ምእማን እዩ: እቲ ድምጺ ናብኦም ኣይበጽሕን ዘሎ።

ክልቲኦም ትርኢታት ልብ-ወለድ እዮም። እቶም ብድሕሪኦም ዘለዉ ኣሃዛት ግን ኣይኮኑን።

1.2 እቶም ኣሃዛት እንታይ ይብሉ

እቲ ናይ ጀርመን ኮርስ ምውህሃድ ጎድናዊ ቀረብ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ እቲ ቀንዲ መሳርሒ ፖሊሲ ቋንቋ ናይታ ሃገር እዩ: ብሕጊ ዝተወሰኑ ሸውዓተ ሚእቲ ሰዓታት ትምህርቲ፡ ብወግዒ ዝተነጸረ ሸቶኦም ከኣ ተሳተፍቲ ኣብ ናይ መወዳእታ መርመራ ናብ ደረጃ B1 ምብጻሕ እዩ።¹ ኣብ 2024 ካብቶም ኣብ ናይ መወዳእታ መርመራ ናይ ሓፈሻዊ ኮርሳት ምውህሃድ ዝተቐመጡ ተሳተፍቲ 58.6 ሚእታዊት ነዚ ደረጃ B1 በጺሖምዎ፤ 31.8 ሚእታዊት ኣብ ደረጃ A2 ተሪፎም፡ 9.6 ሚእታዊት ድማ ትሕቲኡ።² እዚ ኣሃዝ እዚ ክልተ ግዜ ክንበብ ኣለዎ። ነቶም ክሳብ መርመራ ዝበጽሑ ጥራይ እዩ ዝሓቁፍ — ኣብ መንጎኦም እውን ካብ ዓሰርተ እቶም ኣርባዕተ ነቲ ሸቶ ኮርስ ኣይበጽሕዎን እዮም።

እዚ ኣሃዝ እዚ ካልኣይ፡ ዝያዳ ስቕ ዝበለ ነገር እውን ይዛረብ እዩ። ምኽንያቱ B1 ልዑል ደረጃ ኣይኮነን። እቲ ሓባራዊ ኤውሮጳዊ መለክዒ ከም ደረጃ ድሩት እዩ ዝገልጾ: B1 ዘለዎ ሰብ፡ ኣብ ልሙዳት ኣርእስትታት ብቐለልትን ዝተኣሳሰሩን ምሉኣት ሓሳባት ክገልጽ ይኽእል፡ ከምኡ እውን ንጹር ምዱብ ቋንቋ ክዝረብ ከሎ ነቶም ቀንዲ ነጥብታት ክርዳእ ይኽእል።³ እታ ተቐባሊት ገንዘብ ግን ንጹር ምዱብ ቋንቋ ኣይትጥቀምን እያ። መዓልታዊ ህይወት ዳርጋ ፈጺሙ ከምኡ ኣይገብርን እዩ። እዚ ማለት: ዋላ ነቲ ሸቶ ኮርስ ምብጻሕ እውን ነቲ ኣብ መኽፈሊ ገንዘብ፡ ኣብ ሕክምና ወይ ኣብ ኣኼባ ወለዲ ዘድሊ ቋንቋ ውሕስነት ኣይህብን እዩ። ኣማል ካብቲ ስርዓት ወጻኢ ዝኾነት ፍልይቲ ኣይኮነትን። ንሳ ናይ ዓወቱ ኣብነት እያ።

እቲ ናይ ኢጣልያ ትርኢት ናቱ ኣሃዛት ኣለዎ። ኢጣልያ ነቶም ናይ መወዳእታ ክፍልታታ ብሰፊሑ ትምርምሮም፤ ኣብ 2025 ኣብ ትምህርቲ እንግሊዝኛ 53.3 ሚእታዊት ናይቶም ተምሃሮ ናይ መወዳእታ ዓመት ነቲ ዝተመደበ ደረጃ ኣብ ምርዳእ ንባብ በጺሖምዎ — ኣብ ምርዳእ ምስማዕ ግን 43 ሚእታዊት እዮም ነይሮም፡ ኣብ ደቡብ ናይታ ሃገር ከኣ ካብ ዓሰርተ ትሕቲ ሰለስተ ብግልጺ ይውሕዱ።⁴ ድሕሪ ልዕሊ ዓሰርተ ዓመት ትምህርቲ፡ ትሕቲ ፍርቂ ጥራይ እዮም ነቲ ቋንቋ ክዝረብ ከሎ ዝርድእዎ። ኣስተውዕሉ: ይርድእዎ። ብዛዕባ ምዝራብ ገና ኣይተላዕለን።

ክልተ ሃገራት፡ ክልተ ስርዓታት፡ ክልተ ኣዝዮም ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ተምሃሮ — ግን ሓደ ዓይነት ቅዲ: ኣዝዩ ዓብዪ ወጻኢን ጻዕርን፡ ብህያው ቋንቋ ግን ዳርጋ ባዶ ውጽኢት። ካብ ክልቲኦም ትርኢታት ነቲ ሓደ ጥራይ ዝፈልጥ ሰብ፡ ብሃገራዊ ባህርያት፡ ብስርዓተ-ትምህርቲ ወይ ብዋሕዲ ድርኺት ክምኽኒ ይኽእል እዩ። እቲ ምድግጋም ግን ናብ ካልእ ጥርጣረ የመልክት: እቲ ምኽንያት ኣብተን ሃገራት ኣይኮነን ዘሎ። እቲ ምኽንያት ኣብቲ ቋንቋታት ከመይ ኢሎም ናብ ርእሲ ከም ዝኣትዉ እንስእሎ ኣገባብ እዩ ዘሎ።

1.3 ፍልጠት ብዛዕባ ቋንቋ፡ ክእለት ቋንቋ

እዚ ጥርጣረ እዚ ክላሲካዊ ስም ኣለዎ። ኣብ መጀመርታ 1980ታት ስቲቨን ክራሸን ነቲ ኣብዚ እንዛረበሉ ዘለና ፍልልይ ኣብ ማእከል ምርምር ምጥራይ ቋንቋ ኣቐሚጥዎ: እኹላት ሰባት «ኣብ ካልኣይ ቋንቋ ብቕዓት ዘማዕብሉሉ ክልተ ዝተፈላለዩን ነጻን መገድታት» ኣለዎም።⁵ እቲ ሓደ ምምሃር እዩ — ብንቕሓት ብዛዕባ ቋንቋ ምፍላጥ: ሕግታት ምፍላጥ፡ ሕግታት ምስማይ፡ ብዛዕባ ሕግታት ምዝራብ ምኽኣል። እቲ ካልኣይ ከኣ ምጥራይ እዩ — ዘይንቑሕ መስርሕ፡ ልክዕ ከምቲ ህጻናት ቀዳማይ ቋንቋኦም ዝሃንጹሉ: ክኸውን ከሎ ኣይትፈልጦን ኢኻ፡ ውጽኢቱ ድማ ፍልጠት ሕግታት ዘይኮነስ ስምዒት ቋንቋ እዩ። ሓንቲ ምሉእ ሓሳብ «ቅንዕቲ ትስማዕ» ወይ «ጌጋ ትስማዕ»፡ ስለምንታይ ከም ዝኾነ ምግላጽ ብዘይምድላይ።

እዚ ፍልልይ እዚ ንኽልቲኦም ትርኢታት ብሓንሳብ የብርሆም። ኣማል ነቲ ስርዓት ኮርስ ክምህራ ዝተመባጽዖ እያ ተማሂራ: ፍልጠት ብዛዕባ ቋንቋ ጀርመን። እቲ ንሳ ክትገልጾ እትኽእል ዳቲቭ (Dativ) ሓቀኛ ፍልጠት እዩ፡ ግን ኣብታ ህሞት ናይ መኽፈሊ ገንዘብ ግጉይ ዓይነት ፍልጠት እዩ። ኣብኡ ሕግታት ንምትግባር ግዜ የለን፤ ኣብኡ እታ ምሉእ ሓሳብ ባዕላ፡ ካብ ስምዒት ቋንቋ ክትወጽእ ነይርዋ። እቲ ናይ ቦሎኛ ክፍሊ ድማ ንዓሰርተው ሓደ ዓመት እንግሊዝኛ ተማሂሩ፡ ኣብ ውሽጢ እዚ ግዜ እዚ ግን ብዘገርም መጠን ውሑድ እንግሊዝኛ ኣጥርዩ — ምኽንያቱ ሰዓታት ትምህርቱ ብቐንዱ ብዛዕባ ቋንቋ ዝዛረቡ ምሉኣት ሓሳባት የርእዩ ነይሮም፡ ካብኡ ስምዒት ቋንቋ ክበቍል ዝኽእል ቋንቋ ባዕሉ ግን ኣዝዩ ውሑድ ነይሩ።

ሓቂ ንምዝራብ ክውሰኽ ዘለዎ: እቲ ክራሸን ንኽልቲኦም መገድታት ዘጋጨወሉ በሊሕ ኣገባብ ኣብ ስነ-ፍልጠት ኣካታዒ ኮይኑ እዩ ጸኒሑ — እቲ ብንቕሓት ዝተማህርካዮ ብሓቂ ፈጺሙ ናብ ዝተጠርየ ክእለት ክቕየር ኣይክእልን ድዩ፡ ከምቲ ንሱ ዝብሎ፡ ብዙሓት ተመራመርቲ ይጠራጠሩዎ እዮም።⁶ ነዛ መጽሓፍ እዚኣ ግን እቲ ክትዕ ካብቲ ዝመስሎ ንታሕቲ እዩ ኣገዳስነቱ። ምኽንያቱ እቲ እዚ ፍልልይ ዘመልክቶ ተርእዮ ዘይከሓድ እዩ: ፍልጠት ሕግታትን ስሉጥ ክእለት ምዝራብን ክልተ ዝተፈላለዩ ነገራት እዮም፤ እቲ ቀዳማይ ሕግታት ብምግላጽን ብምልምማድን ይፍጠር፡ እቲ ካልኣይ ግን በዚ መገዲ እዚ ብእኹል መጠን ከም ዘይዓቢ ተረጋጊጹ እዩ። ናይ ኣርባዕተ ዓሰርተታት ዓመታት ምርምር ነዚ መሰረታዊ ውጽኢት እዚ ዳርጋ ኣይቀየሮን።⁷

1.4 ስለምንታይ እቲ ጌጋ ናይ መምህራን ዘይኮነ

ኣብዚ ናይ ውድቀት ነቐፌታ ምሃብ ቀሊል ምኾነ ነይሩ: ሕማቕ ትምህርቲ፡ ድርኺት ዘይብሎም መምህራን፡ ሃካያት ተምሃሮ። እዛ መጽሓፍ እዚኣ ከምኡ ኣይትገብርን እያ፡ ንሱ ድማ ካብ ትሕትና ተበጊሳ ጥራይ ኣይኮነትን። መምህራን ኮርሳት ምውህሃድን ክፍልታት ቤት ትምህርትን ኣብ ውሽጢ ኩነታት ዝውስነሎም ስርዓት እዮም ዝሰርሑ: ብመርመራ ዝዛዘም ስርዓተ-ትምህርቲ ኣሎ፡ መርመራታት ድማ ነቲ ብቐሊሉ ክምርመር ዝኽእል እዮም ዝፍትኑ — ፍልጠት ሕግታት፡ ዝርዝር ቃላት፡ ዝተለማመዱ ቅርጽታት። ናይ ዕስራን ልዕሊኡን ሰባት ክፍልታት ኣለዉ፡ ኣብ ውሽጦም ከኣ ንነፍሲ ወከፍ ሰብ ኣብ ሰዓት ብሒሳብ ሒደት ደቓይቕ ናይ ምዝራብ ግዜ ጥራይ እዩ ዝበጽሖ። ከምኡ እውን ፍርሒ ኣሎ: ፍርሒ ምሕፋር፡ ፍርሒ መርመራ፡ ፍርሒ ፍርዲ ካልኦት — ብፍላይ ኣብቶም ኣብ ሓዳስ ሃገር ቦታ ንምርካብ ዝቃለሱ ዘለዉ እኹላት ሰባት፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰዓት ትምህርቲ ምስኦም ኮፍ ዝብል ፍርሒ።

ኣብ ትሕቲ ከምዚ ዝኣመሰሉ ኩነታት፡ ኣብ ሕግታት ዘተኮረ ትምህርቲ ዕሽነት ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ምኽንያታዊ ምትዕርራይ እዩ: ክውጠን ይኽእል፡ ክምርመር ይኽእል፡ ብምምሕዳር ክጸባጸብ ይኽእል። ግን ልክዕ ነቲ ዝምርምሮ ጥራይ እዩ ዘፍሪ — ነቲ ኣማል ኣብ መኽፈሊ ገንዘብ ዘድልያ ኣይኮነን። ነቲ ስርዓት ኣብ ክንዲ ምኽሳስ ክንርድኦ እንተ ደሊና፡ ነታ ሕቶ ብኻልእ መገዲ ክንሓታ ኣለና: «መን እዩ ተጋግዩ?» ዘይኮነስ፡ «ኣብ ትሕቲ ከመይ ዝኣመሰሉ ኩነታት እዩ ቋንቋ ብሓቂ ዝዓቢ — እዞም ኩነታት እዚኦም ከኣ ካብ ክፍሊ ትምህርቲ ወጻኢ እውን፡ ዋላ ሓደ ሰብ ኣብ ውሽጦም ከይፈሸለ፡ ከመይ ኢሎም ክህነጹ ይኽእሉ?»

1.5 እዛ መጽሓፍ እንታይ ትብል — እንታይ ከ ኣይትብልን

እቲ መሰረታዊ ሓሳብ ናይዛ መጽሓፍ ብሰለስተ ምሉኣት ሓሳባት ክጽሞቝ ይኽእል። ቋንቋ ብሽምዳድ ኣይምሃርን እዩ፡ እንታይ ደኣ ይጥረ እዩ: ካብ ዝርዳእ እታዎት ይዓቢ — ምስልታት፡ ዓውደ-ጽሑፍን ቅድመ-ፍልጠትን ንምርዳእ ስለ ዝሕግዙ፡ ሰብ ዝርድኦ ቋንቋ። እዚ እታዎት እዚ ዝተሰረተ ክኸውን ከሎ ይጸንሕ — ብስምዒት፡ ብህርመት፡ ብዜማ፡ ልክዕ ከምታ ክትሽምድዳ ፈጺምካ ዘይፈተንካ ግን ኣብ ርእስኻ እትተርፍ ደርፊ። ከምኡ እውን ሰባት ኣብ ዝተኣሳሰሩሉ ይለምዕ — ማሕበረሰብ ንፍርሒ ኣብ ዘጉድለሉን ምዝራብን ምድራፍን ኣብ ቅድሚ ካልኦት ዘይኮነስ ምስ ካልኦት ብሓባር ዝግበር ነገር ኣብ ዝገብረሉን። ዝርዳእ፡ ዝተሰረተ፡ ዝተኣሳሰረ: እተን ዝስዕባ ምዕራፋት ዘቕርብኦ ኩሉ በዞም ሰለስተ ኩነታት እዚኦም ክልካዕ እዩ።

Pontivo — እቲ እዛ መጽሓፍ ንስነ-ምህሮኣዊ ኣምሩ ስነ-ፍልጠታዊ መሰረት እትህቦ መድረኽ — ነዞም ሰለስተ ኩነታት ናብ ጭቡጥ ቅርጺ ንምትርጓም ዝተገብረ ፈተነ እዩ: ሓቀኛ ፊልም ምስ እዋናዊ ድርብ ትሕተ-ጽሑፋትን ልክዕ ነታ ዘይተረድአት ቦታ ዝኸውን ናይ ምጥዋቕ መብርህን፤ መጽሓፍ ደርፍታት ንሓባራዊ ደርፊ ኣብ ጉጅለታት፤ መምህር ዝመርሖን ኩሉ ሰብ ዝስዕቦን ክፍሊ ትምህርቲ፤ ከምኡ እውን ነዚ ኩሉ ቀጸላ ብሓባር ዝሕዞ ዛንታ።⁸

ማዕረ እዚ ኣገዳሲ ድማ እቲ እዛ መጽሓፍ ዘይትብሎ እዩ። Pontivo ነቲ ዝሃነጾ ድሮ ከም ዘረጋገጾ ኣይትብልን እያ። እቶም ነቲ መድረኽ ዝጾሩ መትከላት ብናይ ዓሰርተታት ዓመታት ምርምር ዝተደገፉ እዮም፤ እዚ ድማ ምዕራፍ ብምዕራፍ ብመወከሲ ምንጭታት ተመዝጊቡ ኣሎ። ግን እቲ ጭቡጥ መልክዕ ህንጸት — እዚ መጻወቲ ፊልም፡ እዚ መጽሓፍ ደርፍታት፡ እዚ ዛንታዊ ስእሊ፡ በዚ ውህደት እዚ — ገና ብፈተነ ዘይተለክዐ ተኸታታሊ ናይ ንድፊ ውርርዳት እዩ። እዛ መጽሓፍ ንኽልቲኦም ደረጃታት ብቐጻሊ ክትፈልዮም እያ፡ ኣብታ ናይ መወዳእታ ምዕራፍ ድማ ናይቲ ክልካዕ ዘለዎ ኩሉ ቅኑዕ ዝርዝር ክትሰርዕ እያ። እቲ እዚ ተኸታታሊ መጻሕፍቲ ዝተኣመነሉ መለክዒ ኣብዚ እውን ይሰርሕ እዩ: ኣብ ክንዲ ዝተባህለ፡ ዝተረጋገጸ — ንደገ ይኹን ንባዕልና።

1.6 መገዲ ጉዕዞ በዛ መጽሓፍ

እቲ መገዲ ኣብ ሽዱሽተ ክፋላት ተኸፊሉ ኣሎ። ክፋል I ነቲ ጸገም ይሰምዮን ኣብ ምዕራፍ 2 መሰረት የንብርን: እቶም ሰባት ብግብሪ ቋንቋታት ዘጥርዩሎም ኩነታት — ኣብኡ እተን ሰለስተ ሕቶታት «ይርዳእ ዶ? ተሰሪቱ ዶ? የራኽብ ዶ?» ስነ-ፍልጠታዊ መሰረተን ይረኽባ። ክፋል II ናብ እታዎት ይምለስ: ናብቲ ክልተ መስመር ትሕተ-ጽሑፍ ዘለዎ ፊልምን ናብታ ስለምንታይ ምስ ጽሑፍ ዝንቀሳቐስ ምስሊ ሳሕቲ ዝርከብ ጽቕጥቕጥ ዘለዎ ዝርዳእ እታዎት ከም ዝኾነ እትሓትት ሕቶን — ከምኡ እውን ደረታት ናይዚ መብጽዓ ኣበይ ከም ዝሓልፉ። ክፋል III ንዜማ ተወፍዩ ኣሎ: ነቲ ዝተደርፈ ቋንቋ ካብ ዝተዘርበ ቋንቋ ብዝተፈልየ መገዲ ኣብ ዝኽሪ ከም ዝጸንሕ ዝገልጽ ውጽኢት፡ ምስቶም እዚ ዝሰርሓሎም ኩነታት። ክፋል IV ናብ ማሕበራዊ ቦታ ይኣቱ: እቲ መዘምራን፡ ካብ ዝኾነ ካልእ ሓባራዊ ንጥፈት ብዝቐልጠፈ ንሰባት ከም ዘተኣሳስር ብጭብጢ ዝተረጋገጸ፡ ከምኡ እውን እቲ ክፍሊ ትምህርቲ፡ ኣብ ውሽጡ ቋንቋ ኣደ ካብ ዕንቅፋት ናብ ማዕቀፍ ደገፍ ዝቕየረሉ። ክፋል V ነቶም ሰለስተ ፈትልታት ኣብ ሓደ ልምምድ ይኣልሞም: እታ ካብ ዓዲ ዝመጸት ደርፊ፡ እታ ጉጅለ ብሓባር ናብቲ ሓድሽ ቋንቋ እትትርጉማን ብሓባር እትደርፋን — ኣብኡ ስለምንታይ እዚ ቀሊል ቅርጺ እዚ እቲ ዝጸዓቐ ነጥቢ ናይ ምሉእ እቲ ኣምር ከም ዝኾነን እቲ ዛንታ ናይ «Coro One Sky» ኣብ ውሽጡ እንታይ ተራ ከም ዝጻወትን ክርአ እዩ። ክፋል VI ኣብ መወዳእታ ናብ ኣማልን ናብቲ ክፍሊ ቦሎኛን ይምለስ: ነቶም Pontivo ዝተሃንጸሎም ሰለስተ ጭቡጣት ትምህርታዊ ትርኢታት ይገልጽ፡ ደረታት ናይዚ ኣገባብ ይስእል — ነቲ ክልክዓሉ ዘለዎ መለክዒ ድማ የቐምጥ።

ኣብ መጀመርታ ምስክር ወረቐት እናሃለዋ ኣብ መኽፈሊ ገንዘብ ብስቕታ ትኸፍል ሰበይቲ ነይራ። ኣብ መወዳእታ ናይዛ መጽሓፍ ስለምንታይ ሽዱሽተ ሚእቲ ሰዓታት ትምህርቲ ነዚ ስቕታ እዚ ክቕንጥጥዎ ከም ዘይከኣሉ ክርዳእ ኣለዎ — ኣብ ክንድኡ ድማ እንታይ ከም ዘድሊ። እታ እትስዕብ ምዕራፍ ኩሉ ምጥራይ ቋንቋ ካብ ዝጅምረሉ እያ ትጅምር: ካብታ ሰብ ቋንቋ ክምሃር ከሎ ዘይኮነስ ከጥሪ ከሎ ኣብ ርእሱ እንታይ ከም ዝኸውን እትሓትት ሕቶ።

ምዕራፍ 2 · ኩነታት ምጥራይ ቋንቋ

2.1 ሓደ ህጻን እንታይ ይረክብ

ንወዲ ሰለስተ ዓመት ህጻን ዋላ ሓደ ሰብ ዳቲቭ (Dativ) ገሊጹሉ ኣይፈልጥን እዩ። ይኹን እምበር ሓደ መዓልቲ ኣብ ክሽነ ደው ኢሉ ዳቲቭ ዘለዋ ምሉእ ሓሳብ ይዛረብ — ሕጊ ስለ ዝተግበረ ዘይኮነስ፡ እታ ምሉእ ሓሳብ ንእኡ ቅንዕቲ ስለ እትስምዖ እዩ። እቲ ህጻን ነቲ ቋንቋ ከም ትምህርቲ ቤት ትምህርቲ ኣይተማህሮን። ኣጥርይዎ እዩ: ካብ ኣሽሓት ሰዓታት ናይ ዝርርብ፡ ናብኡ ዝቐንዐን ኣብ ውሽጢ ንሱ ዝርድኦም ኩነታት ዝተኣልመን — ኣብ እዋን ምብላዕ፡ ኣብ እዋን ምኽዳን፡ ኣብ እዋን ምስማዕ ዛንታ፡ ኣብ እዋን ብዛዕባ እታ ናይ መወዳእታ ከረሜላ ምብኣስ። ቅድም ምርዳእ መጺኡ፤ እቲ ቅርጺ ድማ ባዕሉ ብድሕሪኡ ስዒቡ።

እዚ ትዕዝብቲ እዚ ብጥንቃቐ ክተሓዝ ኣለዎ። እኹላት ሰባት ብዓብዪ ቅርጺ ዝተሰርሑ ህጻናት ኣይኮኑን፤ ዝወሓደ ግዜ፡ ካልእ ሓንጎል፡ ድሮ ዝተሰርሐ ምስሊ ርእሰ-ነፍስን ኩሉ ግዜ ኣብ መንጎ ዝዛረብ ቀዳማይ ቋንቋን ኣለዎም።¹ ግን ኣብ ናይ ኣርባዕተ ዓሰርተታት ዓመታት ምርምር ምጥራይ ቋንቋ ሓንቲ ቀንዲ ምጉት ብዘገርም መጠን ጸኒዓ እያ: እቲ ኣብ ህጻን ቋንቋ ዝሃንጽ መካኒዝም፡ ንእኹል ሰብ እውን ክፉት ኮይኑ ይጸንሕ እዩ — እቲ ህጻን ዝረኽቦ እንተ ተዋሂብዎ። ስለዚ ሕቶ ናይዛ ምዕራፍ እኹላት ሰባት ቋንቋታት ከጥርዩ ይኽእሉ ዶ ኣይኮነትን፡ እንታይ ደኣ ኣብ ትሕቲ ከመይ ዝኣመሰሉ ኩነታት እያ። ክልተ ካብኣቶም ክስመዩ፡ ብምንጭታት ክረጋገጹ — ከምኡ እውን ክህነጹ ይኽእሉ እዮም።

2.2 ቀዳማይ ኩነት: ዝርዳእ እታዎት

ነቲ ቀዳማይ ኩነት ስቲቨን ክራሸን ኣብታ ኣብዚ ዓውዲ እዚ ዝበለጸት ፍልጥቲ ኣሕጽሮተ-ቃል ዝኾነት ቀመር ኣእትይዎ: i + 1። i እቲ ህሉው ደረጃ ናይቲ ተምሃራይ እንተ ኾይኑ፡ ምጥራይ ቋንቋ ዝፍጸም ልክዕ ሓንቲ ስጉምቲ ልዕሊ እዚ ደረጃ እዚ ዘሎ ቋንቋ ክርዳእ ከሎ እዩ። ናይ ክራሸን ባዕሉ ኣገላልጻ ካብታ ህብብቲ ኣሕጽሮተ-ቃል ዝያዳ ልክዕ እዩ: ካብ ደረጃ i ናብ i + 1 ንምስጓም «ኣድላዪ (ግን ዘይእኹል) ኩነት» እቲ «ኣጥራዪ ነቲ i + 1 ዝሓዘ እታዎት ክርድኦ እዩ — ኣብዚ ‚ምርዳእ' ማለት ኣቓልቦኡ ኣብ ትርጉም ናይቲ መልእኽቲ እምበር ኣብ ቅርጹ ኣይኮነን ማለት እዩ»።² ኣብዛ ምሉእ ሓሳብ እዚኣ ክልተ ነገራት ተሓቢኦም ኣለዉ። ቀዳማይ: ንቋንቋ ምስማዕ ጥራይ እኹል ኣይኮነን፤ ክርዳእ ኣለዎ። ካልኣይ: ምርዳእ ካብ ትንተና ቅርጺ ኣይኮነን ዝመጽእ፡ እንታይ ደኣ ካብ ደገ — ብሓገዝ ኩሉ እቲ ካብ ቋንቋ ወጻኢ ዘሎ: እቲ ኩነታት፡ እቲ ምስሊ፡ ፍልጠት ዓለም፡ ገጽ ናይቲ ተዛራቢ። ልክዕ በዚ ምኽንያት እዚ ድማ እዩ ሰብ ገና ዘይመለኾ ቋንቋ ክርዳእ ዝኽእል። ልክዕ ኣብታ ህሞት እቲኣ ድማ፡ ይብል እቲ ክልሰ-ሓሳባዊ ግምት፡ እቲ ብቕዓት ይዓቢ።

ካብዚ ሳልሳይ፡ ብዙሕ ግዜ ዝርሳዕ ነጥቢ ይወጽእ፡ ንሱ ድማ ንኹሉ እቲ ኣብዛ መጽሓፍ ዝስዕብ ይጸውር: i + 1 ብኢድ ክዕቀን የብሉን። ክራሸን ባዕሉ እቲ እታዎት ብፍላጥ ኣብ «እቲ ዝስዕብ ቅርጺ» ክመዓራረ ከም ዘይብሉ የጉልሕ — ብእኹል መጠን ዝርዳእ እታዎት ምስ ዝህሉ፡ i + 1 ብባዕሉ ኣብ ውሽጡ ተኻቲቱ ይርከብ።³ ሎሚ ዳቲቭ፡ ኣብ እትስዕብ ሰሙን ድማ ሕሉፍ ግዜ «ዝምህር» ስርዓተ-ትምህርቲ፡ ነቲ እኹል መጠን ምስ ዝህሉ ባዕሉ ዝፍጠር ነገር ብኢድ ክቆጻጸሮ ይፍትን። እቲ ግብራዊ ውጽኢት ነቲ ልሙድ ናይ ዋሕዲ መጐት ይግልብጦ: እቲ ሸቶ ልክዕ ዓቐን ናይ ቋንቋ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ዓብዪ መጠን ናይ ዝርዳእ ቋንቋ እዩ።

ኣብዚ እውን ቅኑዓት ክንከውን ኣለና: ዝርዳእ እታዎት ኣድላዪ ምዃኑ፡ ኣብ ስነ-ፍልጠት ዋላ ሓደ ኣይካትዓሉን እዩ፤ እኹል ድዩ — ኣብዚ ግን ክትዕ ኣሎ። ምርምር ምትእስሳር ከም ዘርኣዮ፡ ኣብ ዝርርብ ብዛዕባ ትርጉም ምድርዳር እዩ ነቲ እታዎት ብሓቂ ስሉጥ ዝገብሮ፡ ምርምር ውጽኢት (output) ድማ ባዕልኻ ምዝራብን ምጽሓፍን ነጻ፡ ብምንም ዘይትካእ ስራሕ ከም ዘለዎ ኣርእዩ እዩ: እቲ ዝርዳእ ጥራይ፡ ፈጺሙ ምሉእ ሓሳብ ክሃንጽ ኣይግደድን እዩ።⁴ ስለዚ እዛ መጽሓፍ ነታ ጫፍ ዝበጽሐት ምጉት ክራሸን ዘይኮነስ፡ ነቲ ናይ ስምምዕ ሕመረት እያ እትወስድ: ብዘይ ብዙሕ መጠን ዝርዳእ እታዎት ዝኾነ ቋንቋ ኣይፍጠርን እዩ፤ እቲ ዝተረፈ ኩሉ ኣብ ልዕሊኡ እዩ ዝዓርፍ። እዚ ነቲ ብቐንዱ እታዎት ዘቕርብ መድረኽን ደረታቱን እንታይ ማለት ምዃኑ ምዕራፍ 9 ብግልጺ ክትገልጾ እያ።

2.3 እቲ ግብራዊ ፈተና: ውሕጅ መጻሕፍቲ ኣብ ፊጂ

ክንድዚ ዝኸውን ትርጉም ዘለዎም ክልሰ-ሓሳባዊ ግምታት ካብ ክፍሊ ሰሚናር ወጻኢ ፈተና የድልዮም እዩ። ሓደ ካብቶም ዝጸበቑ ፈተናታት ካብተን ኣብ 1980/81 ኣብ ገጠራት ፊጂ ዝነበራ መባእታውያን ኣብያተ ትምህርቲ ይመጽእ፡ ኣብኡ እንግሊዝኛ ካልኣይ ቋንቋ እዩ፡ እቲ ትምህርቲ ድማ ብጽኑዕ ዝተወደበ ነይሩ። ዋርዊክ ኤሊን ፍራንሲስ ማንጉባይን ንኽፍልታት 4ይን 5ይን ደረጃ ንነፍሲ ወከፍ ክፍሊ ትምህርቲ ብ250 ስሓብቲ ናይ እንግሊዝኛ ዛንታ መጻሕፍቲ ኣዕጢቖምዎም — «ውሕጅ መጻሕፍቲ» ኣዳልዮም — ነቶም ቆልዑ ድማ መዓልታዊ ካብ ዕስራ ክሳብ ሰላሳ ደቒቕ ምስኦም ክሰርሑ ሓዲጎምዎም: ኣብ ፍርቂ ናይቶም ክፍልታት ብሓባራዊ ዓው ኢልካ ምንባብ፡ ኣብቲ ካልእ ፍርቂ ድማ ብስቕታ ነጻ ንባብ። እቶም መቆጻጸሪ ክፍልታት ነቲ ኣብ ሰዋስዋዊ ቅርጽታት ዝተመርኮሰ ናይ ቀደም መደቦም ቀጺሎም። እቲ ወሳኒ ነጥቢ: እቶም ክፍልታት መጻሕፍቲ ሓንቲ ደቒቕ እኳ ተወሳኺ ግዜ ትምህርቲ እንግሊዝኛ ኣይረኸቡን — ተመሳሳሊ ሰዓታት፡ ብኻልእ መገዲ ጥራይ ተመሊኦም።⁵

ድሕሪ ሸሞንተ ወርሒ እቶም ክፍልታት መጻሕፍቲ ናይ 4ይ ደረጃ ኣብ ምርዳእ ንባብ ናይ ዓሰርተው ሓሙሽተ ወርሒ ናይ ምዕባለ ስጉምቲ ገይሮም፡ እቶም መቆጻጸሪ ክፍልታት ግን ሽዱሽተ ወርሕን ፈረቓን፤ ተመሳሳሊ ምስሊ ኣብ መርመራታት ምርዳእ ምስማዕን ቅርጺ ቋንቋን ተራእዩ። ኣብ ካልኣይ ዓመት እቲ ብልጫ ናብ ክእለት ምጽሓፍን ናብ ካልኦት ትምህርትታት ቤት ትምህርትን ተዘርጊሑ፤ ዓቐን ጽልዋ ኣብ ሸውዓተ ዝተፈላለዩ መርመራታት ቋንቋ ኣብ መንጎ 0.76 ከምኡ እውን 1.18 ነይሩ — ኣብ ምርምር ትምህርቲ እዚኦም ዓበይቲ ዋጋታት እዮም። እቶም ብዙሕ ዝርዳእን መሳጥን ዛንታታት ጥራይ ዝረኸቡ ቆልዑ፡ ነቶም ብስሩዕ ዝተማህሩ ቆልዑ ዋላ ኣብቲ እቶም ዳሕረዎት ብፍሉይ ዝተለማመዱሉ ዓውዲ እውን ስዒሮምዎም: ኣብ ሰዋስው።⁶

ሓደ ናይ ጥንቃቐ መዘኻኸሪ ግድን እዩ: ኣብ ፊጂ ኣብ መንጎ ቆልዑ ኣብ ክፍሊ ቤት ትምህርቲ ዝተገብረ ውሕጅ መጻሕፍቲ እዩ ነይሩ። እዚ ውጽኢት እዚ ኣብ ልዕሊ እቶም ኣብ ቅድሚ መርኣዪ ኮፍ ዝብሉ እኹላት ሰባት ብቐጥታ ከም ዝሰርሕ በዚ ኣይረጋገጽን እዩ — ግን እቲ መትከል ባዕሉ ደው ኢሉ ይጸንሕ: ሃብታም፡ ዝርዳእን ትርጉም ዘለዎን እታዎት ብዘይ ተወሳኺ ግዜ ነቲ ኣብ ቅርጺ ዘተኮረ ትምህርቲ ይስዕሮ። ፊልም ንእኹላት ሰባት ነዚ ተራ እዚ ክወስዶ ይኽእል ዶ፡ ኣብ ትሕቲ ከመይ ዝኣመሰሉ ኩነታት ከ፡ እዚ ሕቶ ናይ ክፋል II እዩ — ምስ ናቱ ናይ ምርምር መሰረት።

2.4 ካልኣይ ኩነት: ትሑት መጻረዪ

እቲ ካልኣይ ኩነት ነቲ እታዎት ዘይኮነስ፡ ነቲ ዝቕበሎ ሰብ እዩ ዝምልከት። ክራሸን ስምዒታዊ መጻረዪ ኢሉ ይጽውዖ: ፍርሒ፡ ዋሕዲ ርእሰ-ምትእምማንን ስእነት ድርኺትን ኣብ መንጎ እቲ ዝተረድአ እታዎትን እቲ ካብኡ ቋንቋ ዝሃንጽ ክፋል ሓንጎልን ከም መዕገቲ ይሰርሑ። እቲ መጻረዪ ንላዕሊ ምስ ዝኸውን፡ ሰብ ነቲ መልእኽቲ ብምሉኡ ክርድኦ ይኽእል እዩ — ግን ኣብ ውሽጡ ዋላ ሓንቲ ኣይተርፍን። መደምደምታ ክራሸን ኣዝዩ ግብራዊ እዩ: ንፉዕ መምህር ቋንቋ «እታዎት ዘቕርብን ኣብ ትሑት ጭንቀት ዘለዎ ኩነታት ድማ ንኽርዳእ ዝሕግዝን» ሰብ እዩ።⁷

ምስሊ እቲ መጻረዪ ምሳሌ እዩ፡ ብጭብጢ ዝተረጋገጸ መትናዊ-ኣካላዊ መካኒዝም ኣይኮነን፡ ስለዚ እውን ነቐፌታ በጺሕዎ እዩ።⁸ ግን እቲ ዘመልክቶ ተርእዮ ኣብ ምሉእ እቲ ዓውዲ ሓደ ካብቶም ዝበለጸ ዝተረጋገጹ እዩ። ኢለይን ሆርዊትዝን መሳርሕታን ኣብ 1986 ንጭንቀት ወጻኢ ቋንቋ ስምን መለክዒ መሳርሕን ሂቦምዎ፡ ከም ሓደ ነጻ ምልክት ሕማም ድማ ገሊጾምዎ: «ፍሉይ ሕውስዋስ ናይ ርእሰ-ምርዳእ፡ እምነታት፡ ስምዒታትን ጠባያትን»፡ ካብቲ ፍሉይ ባህሪ ናይ መስርሕ ምምሃር ቋንቋ ባዕሉ ዝብገስ — ምኽንያቱ ካልእ ዝኾነ ዓውዲ ትምህርቲ ነቲ ምስሊ ርእሰ-ነፍስን ርእሰ-ምግላጽን ክንድቲ ገና ዘይትመልኮ ቋንቋ ምዝራብ ኣይትንክፎን እዩ።⁹ በዚን ብተመሳሰልቲ መለክዒታትን ዝተገብረ ናይ ኣርባዕተ ዓሰርተታት ዓመታት ምርምር ብቐጻሊ ሓደ ነገር የርኢ: ጭንቀት ቋንቋ ክብ ብዝበለ መጠን፡ ዓወት ትምህርቲ ይትሕት — ኣብ ኩለን ሃገራት፡ ቋንቋታትን ጉጅለታት ዕድመን።¹⁰ ዝኾነ ኣብ ቅድሚ ክፍሊ ተጸዊዑ ካብ ሕቶ እታ መምህር ንላዕሊ ናይ ባዕሉ ትርግታ ልቢ ዝሰምዐ ሰብ፡ ነዚ መካኒዝም እዚ ካብ ውሽጡ ይፈልጦ እዩ።

ንህንጸት ከባቢታት ትምህርቲ እዚ እግሪ-ጽሑፍ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ናይ ቀዳማይ ደረጃ ናይ ህንጸት ጠለብ እዩ። ጽቡቕ እታዎት ምሃብ ጥራይ እኹል ኣይኮነን፤ እቲ ኩነታት ዋላ ሓደ ሰብ ክቕበሎን ምላሽ ክህበሉን ከሎ ከይፈርሕ ተባሂሉ ክህነጽ ኣለዎ። እዚ እዩ እቲ ዓሚቝ ምኽንያት እዛ መጽሓፍ ንማሕበረሰብ ምሉእ ክፋል እትውፍየሉ: መዘምራን፡ ኣብ ውሽጡ ናይ ውልቂ ድምጺ ኣብ ውሽጢ ብዙሓት ዝዕቆበሉ፡ ከምኡ እውን ዕጽውቲ ጉጅለ፡ ኣብ ውሽጣ ጌጋታት ኣብ መንጎ ኣዕሩኽ ዝፍጸሙላ፡ — ከምቲ ክፋል IV ዘርእዮ — ማሕበራዊ ስልማት ኣይኮኑን፡ እንታይ ደኣ ፍርሒ ዘጉድሉ መሳርሒታትን ብቓል ብቓሉ ኩነታት ምጥራይ ቋንቋን እዮም።

2.5 ሳልሰይቲ ሕቶ: እንታይ እዩ ዝተርፍ?

ዝርዳእን ካብ ፍርሒ ናጻን — እዚ እኹል ድዩ? ገና ብምሉኡ ኣይኮነን። ኣብ መንጎ ሓንቲ ምሉእ ሓሳብ ምርዳእን ንሓዋሩ ናትካ ምግባራን ሳልሳይ ዕንቅፋት ደው ኢሉ ኣሎ: ኣብ ዝኽሪ ምጽናሕ። ኩሉ ሰብ ዝተረድኦ ግን ከኣ ብዘይ ኣሰር ዝጠፍአ ቋንቋ ይፈልጥ እዩ — እቲ ናይ ዝሓለፈ ሰሙን ኣስተምህሮ፡ እቲ ናይ ትማሊ ዝርርብ። ኩሉ ሰብ ድማ ነቲ ኣንጻሩ ይፈልጦ እዩ: እቲ ዜማ ናይ ንእስነት መወዓውዒ፡ እታ ድሕሪ ሰላሳ ዓመት ገና ቃል ብቓል እትዝከር ደርፊ፡ እቲ ምስ ቅዲ ድምጺ ናይቲ ተዋሳኢ ዝድገም ዝርርብ ፊልም። ብንጹር ዝጣበቑ መልክዓት እታዎት ኣለዉ — ምኽንያቱ ብብዙሕ መትረባት ብሓንሳብ ይምስጠሩ (ምስልን ድምጽን ብሓንሳብ)፡ ምኽንያቱ ብስምዒት ዝተቐብኡ እዮም፡ ምኽንያቱ ህርመትን ዜማን ይጾርዎም፡ ምኽንያቱ ዛንታ ቦታ ይህቦም።

እዛ መጽሓፍ ነዚ ሳልሳይ ኩነት ኣብ ትሕቲ ዝተሰረተ እትብል ቃል ትጠቕልሎ። ካብ «እታዎት»ን «ስምዒታዊ መጻረዪ»ን ብዝተፈልየ፡ እዚ ልሙድ ሞያዊ ስነ-ቃል ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ነቶም በብውልቂ ዝተመርመሩ ጽልዋታት — ድርብ ምስጢራዊ ኮድ ናይ ምስልን ቃልን፡ ዝኽሪ ዝተደርፈ ጽሑፍ፡ ሓይሊ ዛንታ — ሓቢሩ ዝሕዝ ናይዛ መጽሓፍ ሓባራዊ ሓጹር እዩ፡ ንሳቶም ድማ ኣብ ክፋላት II፡ III ከምኡ እውን V በብሓደ ተመዝጊቦም ኣለዉ።¹¹ በዚ ድማ እቲ ኣብ ምሉእ እዛ መጽሓፍ ዝሰጎም መፈተሺ መርበብ ይዛዘም። ንዝኾነ ከባቢ ትምህርቲ — ንክፍሊ ቤት ትምህርቲ ይኹን ንሓደ ኣፕ — ክሕተታ ዝኽእላ ሰለስተ ሕቶታት ዝሓዘ እዩ:

• ይርዳእ ዶ? — እቲ ተምሃራይ፡ ዓውደ-ጽሑፍ፡ ምስልን ቅድመ-ፍልጠትን ስለ ዝሕግዝዎ፡ ክርድኦ ዝኽእል ብዙሕ መጠን ቋንቋ ይረክብ ዶ?
• ተሰሪቱ ዶ? — እቲ እታዎት ኣብ ርእሲ ንኽጸንሕ ተባሂሉ ድዩ ተነዲፉ — ብብዙሕ ዝተመስጠረ፡ ስምዒታዊ፡ ህርመታዊ፡ ዛንታዊ?
• የራኽብ ዶ? — እዚ ኩሉ ንፍርሒ ኣብ ክንዲ ዝፈጥር ኣብ ዘጉድል ቦታ ድዩ ዝፍጸም?

እቲ ኣብ ምዕራፍ 1 ዝተገልጸ ኣብ ሕግታት ዘተኮረ ትምህርቲ ንሰለስቲአን ሕቶታት «ኣይፋል» ኢሉ እዩ ዝምልሰለን: እታዎቱ ውሑድን ኣብ ቅርጺ ዝተንጠልጠለን እዩ፡ ትሕዝቶ ትምህርቱ ኣብ ዝኽሪ ንምጽናሕ ዘይኮነስ ንመርመራ ተባሂሉ ዝተሰርሐ እዩ፡ ኩነታት መርመርኡ ድማ ፍርሒ ዘፍሪ ማሽን እዩ። እዚ ብሰለስተ ምሉኣት ሓሳባት ዝተጠቓለለ መርመራ እዩ — ምስኡ ድማ ንኹሉ እቲ ዝስዕብ ዝኸውን ናይ ህንጸት ውጥን።

2.6 ሓይሊ ስሕበት: ስለምንታይ ሰባት ከም ዝምለሱ

ዝርዳእ፡ ዝተሰረተ፡ ዝተኣሳሰረ — እዘን ሰለስተ ሕቶታት እቲ እታዎት እንታይ ከም ዝኸውን ይገልጻ። ራብዐይቲ ሕቶ ግን እቲ እታዎት ብሓቂ ክቕጽል እንተ ኾይኑ ትውስን: እቲ ሰኑይ ብድሌቱ ዝመጸ ሰብ፡ ስለምንታይ እዩ ሰሉስ ዝምለስ? ስነ-ኣእምሮ ድርኺት ነዚ ኣዝዩ ድልዱል መልሲ ኣለዎ። ኣብ ክልሰ-ሓሳብ ርእሰ-ውሳነ ናይ ዲሲን ራያንን፡ ሰብኣዊ ተሳትፎ ሰለስተ መሰረታውያን ድሌታት ምስ ዝማልኡ ብባዕሉ ይጸንዕ: ርእሰ-ምምሕዳር (ባዕለይ እየ ዝመርጽ)፡ ተመኩሮ ብቕዓት (ነዚ ክገብሮ እኽእል እየ) ከምኡ እውን ማሕበራዊ ምጽንባር (ኣብዚ እጽንበር እየ)።¹² ነዘን ሰለስተ ቃላት ጎድኒ ጎድኒ ውጥን ናይዛ መጽሓፍ ኣንብብወን: ምርጫ ፊልም ርእሰ-ምምሕዳር እዩ፤ መስመር ትሕተ-ጽሑፍ ቋንቋ ኣደ ካብታ ቀዳመይቲ ምሸት ጀሚሩ ተመኩሮ ብቕዓት ይህብ — ሰብ ነቲ ኣብ ኮርስ ዝፈሽለሉ ነገር ይርድኦ፤ እታ ኣብ ክፋል IV እትግለጽ ጉጅለ ድማ ማሕበራዊ ምጽንባር እያ። እቲ ኣብ ሓደ ናይ ትምህርቲ ኣፕ ዘሎ ባዶ ቦታ ናይ ምምላእ ልምምድ ካብ ሰለስቲኦም ዋላ ሓደ ኣየማልእን እዩ: እቲ ኣፕ ነቲ ትሕዝቶ ይመርጸሉ፡ ቅድም ጌጋታት ይምዝግብ፡ እቲ ሰብ ድማ በይኑ ብስቕታ ይሰርሕ።

እዞም ሰለስተ ድሌታት ብሓባር ምስ ዝራኸቡ፡ እቲ ንጥፈት ናብቲ ቺክሰንትሚሃዪ ውሕጅ (Flow) ኢሉ ዝጸውዖ ኩነታት ክኣቱ ይኽእል: እቲ ንጥፈት ንባዕሉ ይጾሮ፡ ስምዒት ጻዕሪ ድማ ካብቲ ተመኩሮ ይጠፍእ።¹³ ኣብ መዓልታዊ ህይወት እቲ ፍልልይ ብዓይኒ ክርአ ይኽእል እዩ: ዕዮ ገዛ ስርዓት ስለ ዝቆጻጸሮ እዩ ዝስራሕ፤ ፊልም ግን እቲ ሰብ ከመይ ኢሉ ከም ዝውዳእ ክፈልጥ ስለ ዝደሊ ክሳብ መወዳእታ ይርአ። ነቲ ቀዳማይ ኩነቱ መጠን (2.2) ዝኾነ ኣገባብ፡ እዚ ስነ-ኣእምሮኣዊ እግሪ-ጽሑፍ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ መልሲ ናይቲ ናይ መጠን ጸገም ባዕሉ እዩ: መጠን ካብ ግዴታዊ ስነ-ስርዓት ኣይኮነን ዝፍጠር፡ እንታይ ደኣ ካብ ሓይሊ ስሕበት።

2.7 ካብ ክልሰ-ሓሳብ ናብ ህንጸት

ነዘን ሕቶታት እዚአን ብዕቱብ እንተ ወሲድናየን፡ ክልሰ-ሓሳብ ምጥራይ ቋንቋ ናብ ናይ ህንጸት ዕማም ይቕየር: ሓንቲ ኣብ ገልዘንኪርቸን ዘላ እኹል ሰበይቲ ወይ ሓደ ኣብ ቦሎኛ ዘሎ መንእሰይ ካብ ኣበይ እዮም ብሸቶ-ቋንቋ ብዙሕ መጠን ዝርዳእ እታዎት ክረኽቡ ዝኽእሉ — ኣብ ሰሙን ኣርባዓን ሓሙሽተን ደቒቕ ዘይኮነስ፡ ነፍሲ ወከፍ ምሸት፡ ብድሌትን ብሓጎስን? እዚ እታዎት እዚ ኣብታ ህሞት ንኽርዳእ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ኣብ ዝኽሪ እውን ንኽጸንሕ ከመይ ኢሉ ክነድፍ ኣለዎ? ኣብ ዙርያኡ ኸ ንፍርሒ ኣብ ክንዲ ዘዕቢ ዘጉድል ማሕበራዊ ቦታ ከመይ ኢሉ ክህነጽ ይኽእል?

እቶም ዝስዕቡ ኣርባዕተ ክፋላት ናይዛ መጽሓፍ ነዘን ሕቶታት እዚአን በብተርታ ክስዕብወን እዮም። እቲ ቀዳማይ መልሲ ካብቲ ስነ-ምህሮ ወጻኢ ቋንቋ ንነዊሕ ግዜ ክእመነሉ ዝደለዮ ዝያዳ ቀረባ እዩ: ንሚእቲ ዓመት ኣብ መርኣዪታት ሲነማን ተለቪዥንን የብርህ ጸኒሑ እዩ — ሓቀኛ፡ ስምዒታዊ፡ ብብዝሒ ዝርከብን ዳርጋ ብኹሎም ቋንቋታት ምድሪ ትሕተ-ጽሑፍ ዝተዓጥቀን። እታ እትስዕብ ምዕራፍ ብዛዕባ ፊልም ትዛረብ — ከምኡ እውን ብዛዕባ እታ ኣብ ቅድሚ መርኣዪ እትሕለፍ ምሸት ብቕኑዕ መገዲ ምስ እትህነጽ እንታይ ከም እትኸውን እትሓትት ሕቶ።

ምዕራፍ 3 · ምርኣይ፡ ምስማዕ፡ ምንባብ: እቲ ብድርብ ዝተመስጠረ ፊልም

3.1 እቲ ብኣጋጣሚ ዝተገብረ ፈተነ ኤውሮጳ

ስለምንታይ እዮም ሆላንዳውያን፡ ስካንዲናቭያውያንን ፖርቱጋላውያንን ክንድዚ ጽቡቕ እንግሊዝኛ ዝዛረቡ — ጀርመናውያን፡ ስጳኛውያንን ጣልያናውያንን ግን ብንጹር ዝደኸሙ? እቲ ልሙድ መልሲ ናብ ኣብያተ ትምህርቲ የመልክት። እቲ ዝያዳ መሳጢ መልሲ ግን ናብ ተለቪዥን የመልክት። ኣብ 1920ታትን 30ታትን ድምጺ ዘለዎም ፊልምታት ናብ ኤውሮጳ ምስ መጹ፡ ነፍሲ ወከፍ ሃገር ምስ ናይ ወጻኢ ቋንቋ ፊልምታት እንታይ ከም እትገብር ክትውስን ነይርዋ። እቶም ዓበይቲ ናይ ቋንቋ ከባቢታት — ጀርመን፡ ኢጣልያ፡ ስጳኛ፡ ፈረንሳ — ነቲ ክቡር ናይ ድምጺ ምቕያር (ዳቢንግ) ክኸፍልዎ ስለ ዝኸኣሉ፡ ነቲ ድምጽታት እንደገና ቀዲሖምዎ። እተን ንኣሽቱ ሃገራት ግን ትሕተ-ጽሑፋት (ሳብታይትል) ጌረን። እዚ ውሳነ እዚ ብቑጠባውን ፖለቲካውን ምኽንያታት እዩ ተወሲዱ፡ ዝኾነ ሰብ ብዛዕባ ምምሃር ቋንቋ ቅድሚ ምሕሳቡ ነዊሕ ግዜ ኣቐዲሙ — ከምቲ ስርዓታት መራኸቢ ብዙሓን ዝገብርዎ ድማ፡ ንወለዶታት ጸኒዑ።

በዚ ድማ ታሪኽ ዋላ ሓደ ናይ ስነ-ምግባር ሽማግለ ዘይፈቕዶ ፈተነ ኣቑሙ: ንዓሰርተታት ዓመታት ምሉእ ህዝብታት — ብሓደ ወገን ምስ መበቆላዊ ናይ እንግሊዝኛ ድምጽን ትሕተ-ጽሑፋትን፡ ብኻልእ ወገን ድማ ምስ ድምጹ ዝተቐየረ ቅዳሕ። ሓደ ናይ ኢኮኖሜትሪክ መጽናዕቲ ነዚ ይጽብጽቦ: ልምዲ ትሕተ-ጽሑፍ ዘለወን ሃገራት ኣብ መርመራታት እንግሊዝኛ ብዓብዪ ደረጃ ዝሓሸ ውጽኢት የርእያ — እቲ ዝተገመተ ጽልዋ ናይ ትሕተ-ጽሑፋት ኣስታት 17 ሚእታዊት ናይቲ ማእከላይ ደረጃ ክእለት እዩ፡ ወይ ኣብ ኣህጉራዊ ንጽጽር ሓደን ፈረቓን ምዱብ ምፍንጫል፡ ብልክዕ ድማ ኣብቲ ተለቪዥን ዝበዝሐ እትህበሉ ቦታ ዝበርትዐ እዩ: ኣብ ምርዳእ ምስማዕ።¹ ፖርቱጋል ትሕተ-ጽሑፍ ትገብር፡ ስጳኛ ድምጺ ትቕይር፤ ኣብ መርመራታት TOEFL ውጽኢት ፖርቱጋል ካብ ናይ ስጳኛ ብንጹር ንላዕሊ እዩ — ኣብ ክልተ ቋንቋታተን ኣዝዩ ብቐረባ ዝተኣሳሰረ ጎረባብቲ ሃገራት።² እዞም ኣሃዛት እዚኦም ብግቡእ ጥንቃቐ ክንበቡ ኣለዎም: ሃገራዊ ማእከላይ ዋጋታት እዮም፡ ኣብ ውልቀ ተምሃሮ ዝተገብሩ መለክዒታት ኣይኮኑን፡ ሃገራት ድማ ብዘይካ ልምድታት ተለቪዥነን ብኻልእ ብዙሕ ነገራት ይፈላለያ እየን።³ ግን ነቲ ኣንፈት ባዕሉ ዕሽሽ ክትብሎ ኣጸጋሚ እዩ — ብፍላይ ምኽንያቱ ብልክዕ ናብቲ እቶም ኣብዛ ምዕራፍ እዚኣ ዝዝረበሎም መጽናዕትታት ቤተ-ፈተነን ክፍሊ ትምህርትን ዘመልክትዎ ስለ ዘመልክት።

ብኻልእ ኣዘራርባ፡ እቲ ኣብ ቅድሚ ተለቪዥን ዝሓለፈ ምሸት ፈጺሙ መዘናግዒ ጥራይ ኣይነበረን። እቲ ክሳብ ሕጂ ዝተሃንጸ ዝዓበየ ናይ ቋንቋ መምሃሪ ማሽን እዩ — ዋላ ሓደ ሰብ በዚ ዕላማ እዚ ኣይሃነጾን ጥራይ እዩ። እዛ ምዕራፍ እዚኣ ስለምንታይ ከም ዝሰርሕ ትሓትት፡ እታ ዝቕጽል ምዕራፍ ድማ ካብዚ ናይ ኣጋጣሚ ፍርያት ከመይ ገይሩ ዕላማ ዘለዎ መሳርሒ ከም ዝኸውን ትሓትት።

3.2 ክልተ መትረባት ካብ ሓደ ይሓይሽ

እቲ ቀዳማይ ምኽንያት ኣብ ቅርጺ ዝኽሪ እዩ ዘሎ። ኣብ 1970ታትን 80ታትን ኣለን ፓይቪዮ ነቲ ክልሰ-ሓሳብ ድርብ ምስጢር (Dual Coding) ኣቕሪቡ: ደቂ ሰባት ንሓበሬታ ኣብ ክልተ ዝተፈላለዩ ግን ንሓድሕዶም ዝተኣሳሰሩ ስርዓታት የስርሕዎ — ንቓላት ዝኸውን ናይ ቃላት ስርዓትን ንስእልታት ዝኸውን ናይ ምስሊ ስርዓትን። እቲ ኣብ ክልቲኡ ስርዓታት ብሓንሳብ ዝዕቀብ ነገር — ሓንቲ ቃል ምስ ምስላ — ኣብ ዝኽሪ ኣብ ክንዲ ሓደ ክልተ ኣሰር ይገድፍ፡ ከም ውጽኢቱ ድማ እንደገና ንምርካቡ ዝያዳ መገድታት ይህልዉ።⁴ ሪቻርድ ማየር ኣብዚ ተመርኲሱ ነቲ ብተመኩሮ ብሰፊሑ ዝተረጋገጸ ክልሰ-ሓሳብ ትምህርቲ መልቲሚድያ ኣቑሙ፡ እቲ መሰረታዊ ምሉእ ሓሳቡ ድማ ሎሚ ናይ መጻሕፍቲ ትምህርቲ ሓፈሻዊ ፍልጠት እዩ: ሰባት ካብ ብቓል ጥራይ፡ ብቓል ከምኡ እውን ብምስሊ ብዝሓሸ ይመሃሩ።⁵

ንምጥራይ ቋንቋ እዚ ካብ ናይ ዝኽሪ ሜላ ንላዕሊ እዩ። ካብ ምዕራፍ 2 ነቲ ተጻራሪነት ክራሸን ንዘክሮ: ምጥራይ ዝፍጸም ሰብ ነቲ ብሓቂ ገና ዘይመለኾ ቋንቋ ክርድኦ ከሎ እዩ — እዚ ዝከኣል ድማ ካብቲ ቋንቋ ወጻኢ ንምርዳእ ዝሕግዝ ካልእ ነገር ስለ ዘሎ ጥራይ እዩ። ፊልም ብልክዕ እዚ «ካብ ቋንቋ ወጻኢ ዘሎ ነገር» እዩ: ተኸታታልነት ፍጻመታት ብዛዕባ እንታይ ከም ዝዝረብ የርኢ፤ ገጽ ከመይ ከም ዝተባህለ የርኢ፤ እቲ ትርኢት ነቲ ጀማሪ ንዘይርዳእ ውሕጅ ድምጺ ናብ ዝርዳእ መልእኽቲ ንምቕያር ዘድልዮ ዓውዲ ይህቦ። ፊልም ውሽጣዊ ናይ ምርዳእ ሓገዝ ዘለዎ i + 1 እዩ — ብኢንዱስትርያዊ መጠን ዝርዳእ እታዎት።

3.3 እቲ ሳልሳይ መስመር: ትሕተ-ጽሑፋት ብሸቶ-ቋንቋ

እንተኾነ ግን ብምስማዕን ብምርኣይን ጥራይ ሓደ ክፍተት ይተርፍ እዩ። እቲ ንወጻኢ ቋንቋ ዝሰምዕ ጥራይ ሰብ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ሓንቲ ቃል ኣበይ ከም እትውዳእን እታ ዝቕጽል ኣበይ ከም እትጅምርን እኳ ኣይፈልጥን እዩ — ኣብ ውሕጅ ድምጺ ባዶ ቦታ (ስፔስ) የለን። ኣብዚ እዩ እቲ ሳልሳይ መስመር ናብ ጸወታ ዝኣቱ: ትሕተ-ጽሑፋት ብሸቶ-ቋንቋ፡ ማለት ነቲ ዝስማዕ ዘሎ ምስኡ ምንባብ። ገና ኣብ 1980ታት ሮበርት ቫንደርፕላንክ ኣብ ናይ ቢቢሲ ቴሌቴክስት ትሕተ-ጽሑፋት ተምሃሮ ካብ ትሕተ-ጽሑፍ ዘለዋ ተለቪዥን ቋንቋ ከም ዘጥርዩ ብስሩዕ ተዓዚቡ — ከምኡ እውን ትሕተ-ጽሑፋት ካብ ምስማዕ ኣቓልቦ ከም ዘይሰርቁ፡ እንታይ ደኣ ነቲ ዝተሰምዐ ክንበብ ዝኽእል ከም ዝገብርዎ።⁶ ካብ ሽዑ ጀሚሩ ካብዚ ናጻ ዓውዲ ምርምር በቚሉ እዩ። እቲ ሜታ-ትንተናኡ — ዓሰርተው ሸሞንተ መጽናዕትታት ብዛዕባ ምርዳእ ምስማዕን ምዕባለ ቃላትን — ናብ ንጹር ውጽኢት ይበጽሕ: ትሕተ-ጽሑፋት ሸቶ-ቋንቋ ብዓብዪ ዓቐን ጽልዋ ንኽልቲኡ የመሓይሹ፡ ንምርዳእ እውን ንምምሃር ቃላት እውን።⁷

ስለምንታይ ከምኡ ከም ዝኾነ፡ ሓደ ብዙሕ ዝተጠቕሰ መጽናዕቲ ካብ ሚሺጋን ብፍላይ ብጽቡቕ መገዲ የርኢ። ዓረብኛ፡ ቻይንኛ፡ ስጳኛን ሩስያኛን ዝመሃሩ ተምሃሮ ምስ ትሕተ-ጽሑፋት ሸቶ-ቋንቋን ብዘይ ንሱን ሓጸርቲ ቪድዮታት ይርእዩ፤ ምስ ትሕተ-ጽሑፋት ኣብ መርመራታት ቃላትን ምርዳእን ዝሓሸ ውጽኢት የርእዩ። ትርጓመ እቶም ደረስቲ ወሳኒ እዩ: ትሕተ-ጽሑፋት ዶባት ቃላት ንምልላይ ይሕግዙ — ነቲ «ብኻልእ መገዲ ዘይርዳእ ውሕጅ ዘረባ» ትርጉም ክተኣሳሰሮም ናብ ዝኽእሉ ኣሃዱታት ይሰብርዎ፡ ነቲ ዝተሰምዐ ድማ ምስቲ ዝተጻሕፈ የራኽብዎ።⁸ እዚ መካኒዝም እዚ ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ዝተመርኮሰ ከም ዘይኮነ ድማ፡ ኣብቶም ናይ ወጻኢ ቋንቋ ተለቪዥን ዝረኣዩ ጥራይ እሞ ኣብቲ እዋን እቲ ብዝልካዕ መገዲ ቋንቋ ዘጥረዩ ቆልዑ ዝተገብሩ መጽናዕትታት የርእዩ — እግረ-መገዶም፡ ብዘይ ዕማም፡ ብዘይ ዝመጽእ መርመራ።⁹

3.4 ሕቶ ተደጋጋሚነት (ሪዳንዳንሲ) — ብቕንዕና ተፈቲሑ

ኣብዚ ነጥቢ እዚ እዛ መጽሓፍ እዚኣ ምስ ሓደ ኣብ ናይ መወዓውዒ ጽሑፋት ዘይርከብ ወጥሪ ክትገጥም ኣለዋ። እቲ ዓንቀጽ 3.2 ዝተመስረተሉ ምርምር ትምህርቲ መልቲሚድያ፡ ሓደ ብግልጺ ኣንጻር ኣብ መርኣዪ (ስክሪን) ዝወጽእ ጽሑፍ ዝዛረብ መትከል ተደጋጋሚነት ይፈልጥ እዩ: እቲ ንሓደ መግለጺ ዝሰምዕን ብተመሳሳሊ እዋን ነቲ ጽሑፍ ብጽሑፍ ዘንብብን ሰብ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ካብ ብዘይ ጽሑፍ ብዝኸፍአ ይመሃር — ድርብ ምቕራብ ናይ ሓደ ናይ ቃላት ጽሑፍ ነቲ መስርሕ ኣብ ክንዲ ዝድግፎ ይዓጽዎ።¹⁰ እዚ ብዘይ ገደብ እንተ ዝውዕል ነይሩ፡ ትሕተ-ጽሑፍ ዘለዎ ፊልም ሕማቕ ሓሳብ ምኾነ ነይሩ።

ፍታሕ ናይዚ ወጥሪ እዚ ኣብቲ ናይ ምምሃር ሸቶ እዩ ዘሎ፡ ብልክዕ ድማ ክቕረጽ ኣለዎ። መትከል ተደጋጋሚነት ኣብቶም ካብ ናይ ቃል መግለጺታት ትሕዝቶ ክመሃሩ ዝነበሮም ተዛረብቲ ቋንቋ ኣደ እዩ ማዕቢሉ — በርቂ ከመይ ከም ዝፍጠር፡ ስርዓታት ፍሬኖ ከመይ ከም ዝሰርሑ። ንዓኣቶም እቲ ምስኡ ዝኸይድ ጽሑፍ ብሓቂ ዝያዳ (ተደጋጋሚ) እዩ: ኣብ ውሽጡ እዝኒ ድሮ ብዘይ ጻዕሪ ዘይህቦ ዘሎ ዋላ ሓደ ነገር የለን። ኣብ ናይ ወጻኢ ቋንቋ ተምሃራይ ግን እቲ ኩነታት ብልክዕ ብኣንጻሩ እዩ። ናቱ ናይ ምምሃር ሸቶ እቲ ኣብ ድሕሪ እቲ ቋንቋ ዘሎ ትሕዝቶ ዘይኮነስ፡ እቲ ቋንቋ ባዕሉ እዩ — እዝኑ ድማ ብዘይ ጻዕሪ ኣይህቦን እዩ: ዶባት ቃላት ይስሕት፡ መወዳእታታት ይውሕጥ፡ ነፍሲ ወከፍ ሳልሰይቲ ቃል ይግምት። እቲ ብሸቶ-ቋንቋ ዘሎ ትሕተ-ጽሑፍ ንዑኡ ናይቲ ድሮ ዝተረድኦ ነገር ካልኣይ ቅዳሕ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ መብዛሕትኡ ግዜ ናብቲ ዘይተረድኦ ነገር ዝወስድ እንኮ መገዲ እዩ። እቲ ናይ ተደጋጋሚነት ስነ-ጽሑፍ ባዕሉ ሎሚ ነዞም ናይ ዶብ ኩነታት ብንጹር ይሰምዮም እዩ: ንዘይተዛረብቲ ቋንቋ ኣደ፡ ንምርድኡ ኣጸጋሚ ንዝኾነ ድምጺ፡ ንሓጸርትን ብዝሓለፈ ፍጥነት ንዝቐርቡን ጽሑፋት እዚ መትከል እዚ ይግልበጥ ወይ ይጠፍእ።¹¹ ስለዚ እቶም ኣብ ዓንቀጽ 3.3 ዘለዉ ውጽኢታት ትሕተ-ጽሑፋት ክሕብኡ ዘለዎም ዘይስሩዕ ነገራት ኣይኮኑን — እቶም ተደጋጋሚነት ናብ ደገፍ ዝቕየረሎም ብጽቡቕ ዝተረጋገጹ ፍሉያት ኩነታት እዮም። እንተኾነ ግን ካብዚ ክትዕ እዚ ከም መጠንቀቕታ ክተርፍ ዘለዎ ነገር: ኣብ መርኣዪ ዘሎ ጽሑፍ ብናጻ ኣይኮነን። ኣቓልቦ ይሓትት እዩ፡ ትሕተ-ጽሑፋት ዝጥቀም ሃዋህው ትምህርቲ ድማ ነዚ ኣቓልቦ እዚ ብጽቡቕ የውዕሎ ከም ዘሎ ክምልስ ክኽእል ኣለዎ።

3.5 ክልተ ቋንቋታት ብሓንሳብ: ውርርድ ናይቲ ክልተ-ልሳናዊ ንድፊ

Pontivo ካብ ሓደ-ልሳናዊ ትሕተ-ጽሑፋት ሓደ ስጉምቲ ንቕድሚት ይኸይድ: እቲ መጻወቲኡ ብሓንሳብ ክልተ መስመራት የርኢ — ምስቲ ድምጺ ብተመሳሳሊ እዋን ነቲ ሸቶ-ቋንቋ፡ ኣብ ትሕቲኡ ድማ ንቋንቋ ኣደ ናይቲ ተምሃራይ። እቲ ስነ-መጎቱ ካብ ኩሉ እቲ ክሳብ ሕጂ ዝተባህለ ይወጽእ: እቲ ናይ ሸቶ-ቋንቋ መስመር ነቲ ውሕጅ ድምጺ ይኸፋፍሎን ንድምጺ ምስ ጽሕፈት የተኣሳስሮን፤ እቲ ናይ ቋንቋ ኣደ መስመር ድማ ንምርዳእ የውሕሶ — ነቲ «ዝርዳእ» ዝብል ቅድመ-ኩነት ኣብቲ ምስልን ዓውድን ጥራይ እኹላት ዘይኮኑሉ ቦታ እውን ይዕቅቦ፡ በዚ ድማ ንሓቀኛ፡ ዘይተቐለለ ትሕዝቶ ንጀመርቲ ተበጻሒ ይገብሮ። እዚ — ካብ ምዕራፍ 7 ሓደ ቃል እንተ ተለቒሕና — ህያው መሰጋገሪ ቋንቋ (Translanguaging) እዩ: ቋንቋ ኣደ ኣብ ደገ ኣይዕጾን እዩ፡ እንታይ ደኣ ከም ናይ ምርዳእ ማዕቀፍ ደገፍ ኣብ ስራሕ ይውዕል።¹²

ስነ-ፍልጠት ብዛዕባ ክልተ-ልሳናዊ ድርብ ትሕተ-ጽሑፋት እንታይ ይብል? እቲ ዓውዲ ሓድሽ እዩ፡ ንእሽቶ እዩ — ከምኡ እውን ተስፋ ዘለዎ እዩ። ኣብ እንግሊዝኛ ዝመሃሩ ቻይናውያን ተምሃሮ ዝተገብረ ናይ ምክትታል ዓይኒ (ኣይ-ትራኪንግ) መጽናዕቲ ነቶም ኣርባዕተ ኩነታት (ቋንቋ ኣደ ጥራይ፡ ሸቶ-ቋንቋ ጥራይ፡ ክልቲኡ፡ ዋላ ሓደ) የነጻጽር: እቲ ድርብ መስመር ምስቲ ንጽል መስመር ክነጻጸር ከሎ ዝኾነ ይኹን ዝልካዕ ተወሳኺ ጾር ኣየምጽእን እዩ፡ ምስ ብዘይ ትሕተ-ጽሑፍ ምርኣይ ክነጻጸር ከሎ ድማ ንምርዳእ ይድግፍ፤ ጠመተ ተምሃሮ ብባዕሉ ስራሕ ይመቓቐል — ንትርጉም ኣብ ልዕሊ እቲ ናይ ቋንቋ ኣደ መስመር ብርጉጽነት ይዓርፍ፡ ንቕርጺ ንምርዳእ ድማ ብተዓጻጻፊ መገዲ ናብቲ ናይ ሸቶ-ቋንቋ መስመር ይዘልል።¹³ ካልኦት መጽናዕትታት ምስ ድርብ ትሕተ-ጽሑፋት ድሕሪ ምርኣይ ኣብ ቃላት ወሰኽ ከም ዝተረኽበ ይምዝግቡ።¹⁴ ግን ካብዚ ካብቲ ዘለዎ ንላዕሊ ምግባር ዘይቅንዕና ምኾነ: እዚኦም ንኣሽቱ ናሙናታትን ሓጸርቲ ቁራጻትን ዘለዎም ውሑዳት መጽናዕትታት ጥራይ እዮም። እቲ ጭቡጥ ናይ Pontivo ህንጻዊ መልክዕ — ንኣዋርሕ፡ ኣብ መንጎ ስደተኛታትን ክፍልታት ትምህርትን፡ ኣብ ቀጻሊ ኣጠቓቕማ ብተመሳሳሊ እዋን ዝኸይድ ድርብ መስመር — ነቲ እቶም መትከላት ዝመባጽዕዎ ይፍጽሞ ዶ ኣይፍጽሞን፡ ሓደ ናይ ንድፊ ውርርድ እዩ: ብጽቡቕ ዝተደገፈ፡ ገና ዘይተለክዐ። ኣብ ዝርዝር መለክዒታት ምዕራፍ 9 ኣብ ላዕሊ ተሰሪዑ ኣሎ።

3.6 እቲ ፊልም ገና ክገብሮ ዘይክእል

ቅኑዕ ምዃን ማለት እዚ እውን ማለት እዩ: ፊልም ደረታት ኣለዎ፡ ክልተ ካብኣቶም ድማ መሰረታውያን እዮም። ቀዳማይ: ሓፈሻዊ ምርዳእ ይህብ እዩ፡ ግን ናይ ሓንቲ ንጽል ቃል መግለጺ ኣይህብን እዩ። እቲ ኣብ ማእከል ምሉእ ሓሳብ ኣብ ሓንቲ ቃል ዝዕንቀፍ ሰብ፡ እቲ ዝበለጸ ድርብ መስመር እውን ንቕድሚት ክሕግዞ ኣይክእልን እዩ — ነታ ሓንቲ ቃል እቲኣ መልሲ የድልዮ፡ ሕጂ ብቕጽበት፡ ነቲ ፊልም ከይገደፈ። ካብታ ናይ ድሌት ህሞት እቲኣ ቃላት ከመይ ገይሩ ከም ዝዓቢ፡ ናይታ ዝቕጽል ምዕራፍ ሕቶ እዩ። እቲ ካልኣይ ደረት ዝያዳ ናብ ዕምቆት ይኸይድ: ፊልም ንዝኾነ ሰብ ተዛራቢ ኣይገብሮን እዩ። ንእዝኒ እዩ ዝመልእ፡ ንኣፍ ኣይኮነን። እቲ ዝተረድአ ቋንቋ ናብ ዝዝረብ ቋንቋ ንኽቅየር እንታይ ከም ዘድልዮ — እዚ መገዲ እዚ ድማ ስለምንታይ ብደርፊ ክሓልፍ ከም ዝኽእል — ክፋል IIIን IVን ይገልጹ።

ምዕራፍ 4 · እታ ቃል ኣብ ህሞት ድሌት

4.1 እቲ ሰብ ዝዕንቀፈሉ ቦታ

ሰብ ኣብ ቅድሚ ሓደ ፊልም ተቐሚጡ ኣሎ፡ ኩሉ ነገር ብጽቡቕ ይኸይድ ኣሎ፡ ይርድኦ ኣሎ — ብሃንደበት ድማ ምሉእ እቲ ሓሳብ ዝተመርኮሰላ ሓንቲ ቃል ትመጽእ። Der Schwarm verhält sich wie ein einziges Tier. Schwarm? እቲ ናይ ምዕራፍ 3 ድርብ መስመር ፍርቂ ይሕግዝ: ኣብ ታሕቲ ትርጉም ናይቲ ምሉእ ሓሳብ ተጻሒፉ ኣሎ («እቲ ዕስለ ከም ሓደ ንጽል እንስሳ ይኸውን»)። ግን ኣብቲ ምሉእ ሓሳብ ኣየነይቲ ቃል ንመን እያ ትውክል? እቲ ግሲ ስለምንታይ እዩ ብልክዕ ኣብቲ ዘለዎ ቦታ ደው ኢሉ? እታ ኩሉ ነገር ብንጹር ኣብ ዙርያኣ ዝዘውር ዘሎ ሓንቲ ቃልከ ብልክዕ እንታይ ማለት እያ? ኣብታ ህሞት እቲኣ እቲ ተምሃራይ ኣብ ሓደ ነፍሲ ወከፍ ክኢላ ስነ-ምህሮ ክሓልሞ ጥራይ ዝኽእል ኩነታት ይርከብ: ገለ ነገር ክፈልጥ ይደሊ ኣሎ። ኣብ ኮርስ ስለ ዘሎ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ እታ ቃል እቲኣ ልክዕ ሕጂ መገዲ ፊልሙ ትዓጽዎ ስለ ዘላ እዩ። ሕቶ ናይዛ ምዕራፍ እዚኣ ምስዛ ህሞት እዚኣ እንታይ ይገበር — ብቕኑዕ ክትውዕል ከላ ድማ ምስተን ቃላት እንታይ ይኸውን ዝብል እዩ።

4.2 ሃንደበታዊ ምጥራይ ሓቀኛ እዩ — ግን ድንጉይ እውን እዩ

ምርምር ቃላት ሓደ ጽቡቕን ሓደ ዘሕምምን ዜና ኣለዎ። እቲ ጽቡቕ ዜና: ቃላት ብሓቂ እግረ-መገድኻ (ብሃንደበት) ይዓቢ እዩ — ከተንብብ፡ ክትሰምዕን ክትርእን ከለኻ፡ ብዘይ ናይ ቃላት ጥራዝ፡ ቃላት ኣብ ዝርዳእ ዓውዲ ብተደጋጋሚ ስለ ዝመጹ ጥራይ። እቲ ተዛረብቲ ቋንቋ ኣደ ዘለዎም ሃብቲ ቃላት፡ መብዛሕትኡ ክፋሉ ብልክዕ በዚ መገዲ እዚ እዩ ተሃኒጹ፤ ዋላ ሓደ ሰብ ካብ ዝርዝራት ዕስራ ሽሕ ቃላት ኣይሸምደደን።¹ እዚ ኣብ ቅድሚ መርኣዪ እውን ይሰርሕ እዩ: ኣብ ሓደ ሰለስተ ኣማራጺታት ትሕተ-ጽሑፍ ዘነጻጸረ መጽናዕቲ ሉቨን፡ ተዓዘብቲ ንሰለስተ ናይ ፈረንሳይኛ ቁራጻት ክልተ ግዜ ድሕሪ ምርኣዮም ብዝልካዕ መገዲ ሓደስቲ ቃላት ኣጥርዮም — እቶም ትሕተ-ጽሑፍ ዝነበሮም ጉጅለታት ምስቲ ናይ ቁጽጽር ጉጅለ ክነጻጸሩ ከለዉ ቅርጺ ናይተን ሓደስቲ ቃላት ብዓብዪ ደረጃ ብዝሓሸ ኣለልዮም፡ ኣብ ኣየናይ ቁራጽ ከም ዝረኣይወን እውን ተዘኪርዎም።²

እቲ ዘሕምም ዜና ኣብ ውሽጢ እቲ መጽናዕቲ እቲ ተጻሒፉ ኣሎ: እተን ቃላት ትርጉመን እንታይ እዩ ዝብል ሕቶ ምስ መጸ፡ እቲ ብልጫ ኣዝዩ ቀጢኑ — እቶም ኣብ ትሕተ-ጽሑፋቶም ቀንዲ ቃላት ዝተደመቑሎም ጉጅለታት ጥራይ እዮም ኣብ ምልላይ ትርጉም ነቲ ናይ ቁጽጽር ጉጅለ ዝበለጽዎ፡ ነቲ ትርጉም ብናጻ ኣብ ምዝካር ድማ እዚ ጽልዋ እዚ ምሉእ ብምሉእ ጠፊኡ።³ እዚ ንጽል ኩነታት ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ናይ ሃንደበታዊ ምጥራይ ልሙድ ውጽኢት እዩ: መጀመርታ ምልላይ ቅርጺ ይሃንጽ — እዛ ቃል እዚኣ ኣላ፡ ከምዚ ትስማዕ፡ ኣብዚ ትሰማማዕ — ብዙሕ ግዜ ምስ ተራኸብካ ጥራይ ድማ ጽኑዕ ትርጉም ይህብ። እግረ-መገድኻ ምምሃር ሰፊሕን ዘይዓሚቝን እዩ፤ ሓንሳብ ምስ ተራኸብካ ኣዝዩ ውሑድ እዩ ዝጠብቕ፡ ሳሕቲ ዝርከባ ቃላት ድማ ሳሕቲ ጥራይ እየን ዝርከባ።⁴ እቲ ዝርኢ ጥራይ ሰብ፡ ይመሃር እዩ — ግን ቀስ ኢሉ።

4.3 ሓደ መብርሂ ቃል (ግሎስ) እንታይ ከም ዝቕይር

ሓደ ልክዕ ኣብዛ ድኽምቲ ነጥቢ እዚኣ ዝሃርም ኣረጊት፡ ዝተፈተነ ሜላ ኣሎ: ግሎስ (መብርሂ ቃል) — ኣብ ወሰን ጽሑፍ ዝወሃብ ሓጺር መግለጺ ቃል፡ ኣብ ጥበብ ሕትመት ማዕረ እቲ መጽሓፍ ባዕሉ ዝኣረገ። ስነ-ፍልጠት ብዕምቆት ለኪዕዎ እዩ። ምስ ኣስታት ኣርባዕተ ሽሕ ተምሃሮ ናይ 42 መጽናዕትታት ሜታ-ትንተና ናብ ዘገርም ንጹር ውጽኢት ይበጽሕ: ምስ ግሎስ ምንባብ ኣብ ቅጽበታዊ መርመራ 45.3 ሚእታዊት ናይተን ሸቶ-ቃላት ከም ዝምሃራ ይገብር (ምስ ብዘይ ግሎስ 26.6 ሚእታዊት ክነጻጸር ከሎ)፡ ኣብ ዝደንጎየ መርመራ ድማ 33.4 ሚእታዊት (ምስ 19.8 ክነጻጸር ከሎ) — ግሎስ ነቲ ናይ ሃንደበታዊ ምጥራይ ምህርቲ ዳርጋ ብዕጽፊ ይውስኾ።⁵ ናይዚ ትንተና እዚ ክልተ ዝርዝራት ንኹሉ እቲ ንቕድሚት ዝመጽእ ኣገደስቲ እዮም። ቀዳማይ: ብቋንቋ ኣደ ናይቶም ተምሃሮ ዝተዋህቡ ግሎሳት ካብ ብሸቶ-ቋንቋ ዝተዋህቡ መግለጺታት ብዝሓሸ ይሰርሑ — ቋንቋ ኣደ ኣብ ምምሃር ማዕቀፍ ደገፍ እምበር ተወዳዳሪ ከም ዘይኮነ ካልእ መርትዖ።⁶ ካልኣይ: እቲ ዝዓበየ ጽልዋ ናይቶም ነቲ ተምሃራይ ናብ ሓንቲ ንእሽቶ ኣእምሮኣዊት ዕማም ዘለዓዕሉ ቅርጽታት ግሎስ እዩ (ንኣብነት እቲ ዝሰማማዕ ትርጉም ክትመርጸሉ ዘለካ ብዙሕ-ምርጫዊ ግሎስ)፡ እቲ ዝወሓደ ድማ ናይቶም ብዓይኒ ክትደልዮም እኳ ዘየድለዩ እዩ።⁷

ኣብ ድሕሪ እቲ ካልኣይ ውጽኢት ሓደ ምፍላጡ ጠቓሚ ዝኾነ ክልሰ-ሓሳብ ደው ኢሉ ኣሎ፡ ምኽንያቱ ነታ ናይ ዓንቀጽ 4.1 «ህሞት ድሌት» ብቐጥታ ብስም ስለ ዝሰምያ: እቲ ናይ ላውፈርን ሁልስታይንን ክልሰ-ሓሳባዊ ግምት ጾር ተሳትፎ (Involvement Load)። ብሓፈሻኡ ከምዚ ይብል: ሓንቲ ቃል ኣብ ዝኽሪ እትጠብቕ፡ እቶም ሰለስተ ባእታታት ኣብታ ህሞት ትምህርቲ ብዝበዝሐ መጠን ክህልዉ ከለዉ እዩ — ድሌት (ሕጂ እዛ ቃል እዚኣ ተድልየኒ ኣላ)፡ ምድላይ (ነቲ ትርጉም ክረኽቦ ኣለኒ) ከምኡ እውን ገምጋም (እቲ ትርጉም ኣብ ዓውደይ ይሰማማዕ ዶ ኣይሰማማዕን ክፍትሽ ኣለኒ)።⁸ ምሸት ሰንበት ኣብ ናይ ቃላት ጥራዝ ካብዞም ሰለስተ ኣዝዩ ውሑድ እዩ ዘሎ። ኣብ እዋን ፊልም ኣብ ዝግበር ምጥዋቕ (ክሊክ) ግን እዞም ሰለስቲኦም ኣለዉ: እቲ ድሌት ካብ ተኸታታልነት ፍጻመታት ይመጽእ፡ እቲ ምድላይ እቲ ምጥዋቕ ባዕሉ እዩ፡ እቲ ገምጋም ድማ እቲ መግለጺ ምስቲ ልክዕ ሕጂ ኣብ ቅድሚ ዓይኒ ዝኸይድ ዘሎ ትርኢት ክራኸብ ከሎ ይፍጸም።

4.4 እቲ ምጥዋቕ (ክሊክ) — ኣብ ውሽጡ እንታይ ናይ ንድፊ ውርርድ ከም ዘሎን

ኣብ Pontivo እቲ ናይ ምጥዋቕ መብርሂ ናብ መልክዕ ክፍለ-ዘመንና ዝተተርጎመ ክላሲካዊ ግሎስ እዩ: እቲ ኣብ መጻወቲ ኣብ ሓደ ቦታ ዝዕንቀፍ ሰብ፡ ይትንክፎ እሞ ናይ እቲ ቦታ እቲ ኣብ ውሽጢ እቲ ዓውዲ እቲ መግለጺ ይረክብ — ብናቱ ቋንቋ ኣደ፡ ነቲ ፊልም ከይገደፈ።⁹ እዚ ካብ ምውካስ መዝገበ-ቓላት ንላዕሊ እዩ፡ ምኽንያቱ ነታ ቃል ኣብ ባዶ ቦታ ዘይኮነስ፡ ነቲ ጭቡጥ ቦታ እዩ ዝገልጾ: ነቲ ምሳሌኣዊ ኣዘራርባ፡ ነቲ ኣመት፡ ነቲ ነቲ ምሉእ ሓሳብ ልክዕ ከምኡ ገይሩ ዝሃነጾ ሰዋስው። ምርምር ግሎስ ብዝፈልጦ ኩሉ መሰረት፡ እዚ እቲ ቅኑዕ ህንጻዊ መልክዕ እዩ: ብቋንቋ ኣደ፡ ብድሌት ዝተለዓዓለ፡ ኣብ ዓውዲ ዝተሰዅዐ።¹⁰

እንተኾነ ግን ኣብዚ ነጥቢ እዚ እታ መጽሓፍ ክልተ ናይ ንድፊ ውርርዳት ብግልጺ ኣብ ልዕሊ ሰደቓ ክትዋግእ ኣለዋ። ቀዳማይ: እቶም መግለጺታት ብናይ ቋንቋ ሞዴል እዮም ዝዳለዉ — ኣዝዮም ጽቡቓት፡ ሓድሓደ ግዜ ድማ ግጉያት መግለጺታት እውን እትህብ ማሽን፡ ምርምር ግሎስ ግን ብኣሰናዳእቲ ዝተፈተሹ ግሎሳት እምበር ናይ ማሽን ኣይለክዐን። ናይ ማሽን ግሎስ ነቲ እቶም መርትዖታት ዝተመርኮሱሉ ብቕዓት ይዕቅቦ ዶ ኣይዕቅቦን፡ ሓደ ክፉት ሕቶ እዩ እሞ መርመራ የድልዮ — እታ ናይዛ ተኸታታሊት መሓዛ መጽሓፍ፡ መግለጺታት ማሽን ዝተረጋገጸ ምንጪ ከም ዘድልዮም ኣብ ዝብል ጸገም ሓንቲ ፍልይቲ ጽሑፍ ወፍያ ኣላ።¹¹ እቲ ካልኣይ ውርርድ ንመጠን ይምልከት: ምርምር ግሎስ ምቍራጽ ዋጋ ከም ዘለዎ እውን ይፈልጥ እዩ። እቲ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሓሙሽተ ካልኢት ዝጠውቕ ሰብ፡ ደጊም ፊልም ኣይርእን እዩ ዘሎ፡ እንታይ ደኣ ስእላዊ መዝገበ-ቓላት እዩ ዝግንጽል ዘሎ — ብልክዕ ድማ ነቲ ንፊልም ክንድዚ ክቡር እታዎት ዝገብሮ ነገር የጥፍኦ: ነቲ ውሕጅ፡ ነቲ ዛንታ፡ ነቲ ቀጻልነት። ኣብ መንጎ እቲ ክፍተት ዝመልእ ምጥዋቕን እቲ ንምሸት ፊልም ናብ ቁራጻት ዝበታትኖ ምጥዋቕን ዘሎ ጥዑይ ሚዛን ኣበይ ከም ዘሎ፡ ብተመኩሮ ንጹር ኣይኮነን። እዞም ክልቲኦም ነገራት ኣብ ዝርዝር መለክዒታት ምዕራፍ 9 ተኻቲቶም ኣለዉ።

4.5 ዝተረድአ ገና ዝተዘከረ ኣይኮነን

ኩሉ ነገር ይሰምር ንበል: እቲ ፊልም ብዓብዪ መጠን ዝርዳእ እታዎት ይህብ፡ እቲ ድርብ መስመር ንምርዳእ ኣብ ላዕሊ ይሕዞ፡ እቲ ምጥዋቕ ድማ ነቶም ዘረባ ዝዕንቀፈሎም ቦታታት የዕምቖም። ሽዑ ኣብ መወዳእታ ምሸት እቲ ተምሃራይ — ተረዲእዎ ኣሎ። ግን ኣብ መንጎ ምርዳእን ብቐዋሚ ናትካ ምግባርን ሓንቲ ለይቲ ኣላ፡ ለይቲ ድማ መንፊት እያ። ንግሆ ኣብ ኣእምሮ ገና እንታይ ከም ዝተረፈ፡ ምስ ሓንቲ ቃል ክንደይ ግዜ ከም ዝተራኸብካ ጥራይ ኣይኮነን ዝምርኮስ፡ እንታይ ደኣ ኣብ ዝኽሪ ከመይ ከም ዝተቐመጠት እውን እዩ: ዝኽሪ ክሕዞ ዝኽእል ገለ ቅርጺ ነይርዋ ዶ? ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ እቲ ዝኣረገ ከምዚ ዝኣመሰለ ቅርጺ ሰሌዳ ኣይኮነን፡ ሕጊ እውን ኣይኮነን። ሚዛን ግጥሚ እዩ፡ ህርመት እዩ፡ ዜማ እዩ — እታ ሰብ ክዝክራ ዘይፍትን እሞ ግን ካብኣ ክገላገል ዘይክእል ደርፊ። ስለምንታይ ከምኡ ከም ዝኾነን ንምጥራይ ቋንቋ እንታይ ማለት ከም ዝኾነን፡ ናይቲ ዝቕጽል ክፋል ሕቶ እዩ።

ምዕራፍ 5 · ስለምንታይ ደርፊ ኣብ ርእሲ ከም ዝተርፍ

5.1 እቲ ዋላ ሓደ ሰብ ዘይጠለቦ ዝኽሪ

ዳርጋ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ኣብ ውሽጡ ናይቶም ፈጺሙ ዘይተማህሮም ቋንቋታት መስመራት ደርፊ ተሰኪሙ ይዞር። እቲ ኣብ 1980ታት መንእሰይ ዝነበረ ሰብ፡ ሎሚ እውን ጣልያንኛ ከይፈለጠ ናይ ጣልያንኛ ኣዝማች ክድንድን ይኽእል እዩ፤ ቆልዑ ቀዳመይቲ ቃል እንግሊዝኛ ቅድሚ ምርድኦም ዓመታት ኣቐዲሞም መስመራት ናይ እንግሊዝኛ ፖፕ ደርፍታት ሰሚዖም ብልክዕ ይደርፍዎም። ዋላ ሓደ ሰብ ነዞም መስመራት እዚኦም ኣይተለማመዶምን፡ ዋላ ሓደ ሰብ ክዝክሮም ኣይደለየን — ባዕሎም ተሪፎም። እቲ ክኢላ ስነ-ምህሮ ቋንቋ ቲም መርፊ ነቲ ዝንጹህ መልክዕ ናይዚ ተርእዮ እዚ ሓደ ጽቡቕ ስም ሂብዎ: song-stuck-in-my-head ተርእዮ፡ ማለት እታ ሰብ ይድለ ይጽላእ ብዘየገድስ ኣብ ርእሲ እትዘውር ደርፊ።¹

ንሓንቲ ብዛዕባ ምጥራይ ቋንቋ ዝተጻሕፈት መጽሓፍ እዚ ካብ ህንጡይነት ንላዕሊ እዩ። ምዕራፍ 4 ለይቲ ንምስጋር ቅርጺ እታዎት ከመይ ክኸውን ኣለዎ ብዝብል ሕቶ እያ ተዛዚማ ነይራ። ኣብዚ እቲ መልሲ ንኣሽሓት ዓመታት ኣብ ቅድሚ ዓይኒ ተነቢሩ ጸኒሑ እዩ: ቅድሚ ዝኾነ ይኹን ጽሕፈት ሰባት ንፍልጠቶም ብሚዛን ግጥሚ፡ ብህርመትን ብዜማን እዮም ናብ ካልኦት ዘመሓላልፍዎ ነይሮም — ብምኽንያት ጽባቐኣዊ ባህታ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ብሚዛንን ብዜማን ዝተኣስረ ቋንቋ ጥራይ እዩ ካብ ሓደ ኣእምሮ ናብ ካልእ ኣእምሮ ብዘተኣማምን መገዲ ዝኸይድ ነይሩ። እቲ ሕቶ፡ እዚ ናይ ጥንቲ ተመኩሮ እዚ ንዘመናዊ መርመራ ይጻወሮ ዶ ዝብል እዩ: ዝተደርፈ ቋንቋ ብሓቂ ካብ ዝተዘርበ ቋንቋ ብዝሓሸ ይጠብቕ ዶ — እወ እንተ ኾይኑኸ፡ ኣብ ትሕቲ ከመይ ዝኣመሰሉ ኩነታት?

5.2 ቤተ-ፈተነ እንታይ ይብል: ዜማ ንውሕጅ ይሰብሮ

እቲ ቀዳማይ ዘመናዊ መልሲ ካብ ሓደ ቤተ-ፈተነ ኣብ ማርሰይ ይመጽእ፡ ብቐጥታ ድማ ምስቲ ናይ ምዕራፍ 3 ጸገም ምኽፍፋል (ሰግመንቴሽን) ይተኣሳሰር: ኣብ ሓደ ጋሻ ውሕጅ ድምጺ ሓንቲ ቃል ኣበይ ትውዳእን እታ ዝቕጽል ኣበይ ትጅምርን? ዳንየለ ሾንን መሳርሕቱን ንዓበይቲ ሰባት ሓደ ሰብ-ሰራሕ ናይ ቋንቋ ውሕጅ ኣስሚዖምዎም — ብዘይ ዝኾነ ዕረፍቲ ሓደ ድሕሪ ሓደ ዝተሰዅዑ ቀለማት፡ ካብኣቶም «ቃላት» ብስታቲስቲካዊ ስሩዕነት ጥራይ ክልለዩ ዝኽእሉ። እዚ ውሕጅ እዚ ብዘረባ ምስ ቀረበ፡ ድሕሪ ሸውዓተ ደቓይቕ እቶም ሰማዕቲ ኣብ ደረጃ ግምት ጥራይ ተሪፎም። እቲ ውሕጅ እቲ ብደርፊ ምስ ቀረበ ግን — ነፍሲ ወከፍ ቀለም ብቐጻሊ ምስ ሓደ ውሱን ብራኸ ድምጺ ብምእሳር — ዶባት ቃላት ኣለልዮም።² መደምደምታ እቶም ደረስቲ: ብፍላይ ኣብ መጀመርታ ደረጃ፡ ንሓደ ሓድሽ ቋንቋ ንመጀመርታ ግዜ ክትከፋፍሎ ከለኻ፡ «ናይ ሙዚቃ መለዓዓልትን ቅርጻውያንን ባህርያት» ብሓባር ይሰርሑ — ዜማ ነቲ ውሕጅ ዝያዳ ባህ ዘብል ጥራይ ኣይኮነን ዝገብሮ፡ ይኸፋፍሎ እዩ።³

እታ ካልአይቲ ቁራጽ ናይቲ ስእሊ ካብ ኤዲንበራ ትመጽእ፡ ንምስማዕ ዘይኮነስ ንምዝራብ ድማ ትምልከት። ካረን ሉድከ፡ ፈርናንዳ ፈረይራን ኬቲ ኦቨሪን ንስሳ ዓበይቲ ሰባት ንዓሰርተው ሓሙሽተ ደቓይቕ መዓልታዊ ምሉእ ሓሳባት ሃንጋርኛ ምሂረንኦም — ብኣገባብ «ስማዕን ደግምን»፡ ኣብ ሰለስተ ጉጅለታት: ምዝራብ፡ ብህርመት ምዝራብ፡ ምድራፍ። እታ ዝደረፈት ጉጅለ ብሓፈሻ ዝበለጸ ውጽኢት ተርኢ፡ እቲ ብልጫኣ ድማ ብልክዕ ኣብተን ዝዓበየ ኣገዳስነት ዘለወን ክልተ መርመራታት ብስታቲስቲክስ ርኡይ እዩ: ነቶም ዝተዘርቡ ምሉእ ሓሳባት ሃንጋርኛ ኣብ ምዝካርን ምፍራይን።⁴ እቲ ዘገርም፡ ነዚ ፍልልይ እዚ ዘይገልጾ ነገር እዩ: ዕድመ ኣይኮነን፡ ኩነተ-ኣእምሮ ኣይኮነን፡ ድምጻዊ ናይ ስራሕ ዝኽሪ ኣይኮነን፡ ናይ ሙዚቃ ክእለት ወይ ናይ ሙዚቃ ስልጠና እውን ኣይኮነን።⁵ ነዚ ሙዚቀኛ ምዃን ኣየድልን እዩ — እቲ ምድራፍ ባዕሉ ነቲ ስራሕ ይሰርሖ። እተን ደረስቲ ንትርጓመአን ኣብ ሓንቲ እዛ መጽሓፍ እትወስዳ ቀመር ይጠቕልልኦ: «ናይ ስማዕን ድረፍን ኣገባብ» ንምሉእ ሓሳባት ወጻኢ ቋንቋ ቃል ብቓሉ ዝኽሪ ክድግፍ ይኽእል እዩ።⁶

እዚ ስለምንታይ ከም ዝእመን፡ ምስተን ክሳብ ሕጂ ዝነበራ ምዕራፋት ክተኣሳሰር ይከኣል እዩ: ደርፊ ብትርጉም ምዕራፍ 3 ብብዙሕ መገዲ ዝተመስጠረ እታዎት እዩ — ጽሑፍ፡ ዜማ፡ ህርመት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ምንቅስቓስ እውን —፡ ከይሰልከየካ ንምድጋም የለዓዕል (ዋላ ሓደ ሰብ ንሓደ ጽሑፍ ዕስራ ግዜ ኣየንብቦን እዩ፡ ግን ኩሉ ሰብ ንሓንቲ ኣዝማች ዕስራ ግዜ ይደርፋ እዩ)፡ ንቐለማት የዝሕሎምን ይስሕቦምን፡ ማለት ምስ ቅልጡፍ ዘረባ ክነጻጸር ከሎ ንቕርጺ ድምጺ ዝያዳ ክስማዕ ዝኽእል ይገብሮ፡ ንቋንቋ ድማ ምስ ስምዒት የተኣሳስሮ። ግን ተኣማኒ ምዃን ሕሱር እዩ። እቲ ሓቂ ዝያዳ ዝተሓላለኸ እዩ፡ ቦታኡ ድማ ኣብ ቀንዲ ጽሑፍ እዩ፡ ኣብ ደቀቕቲ ፊደላት ኣይኮነን።

5.3 ብቕንዕና: ደርፊ መዓስ ከም ዘይሕግዝ

ምኽንያቱ እቲ ምርምር እቲ ናብ ኣንጻር ኣንፈት ዘመልክቱ ውጽኢታት እውን ይፈልጥ እዩ። ኢዛቤል ፐረትዝ — ካብ መሪሕ ተመራመርቲ ምስትውዓል ሙዚቃ ሓንቲ — ምስ ኣመሊ ራሰት ብምዃን ንዓበይቲ ሰባት መስመራት ደርፊ ምሂረን እሞ ረኺበን: ምስ ምዝራብ ክነጻጸር ከሎ ክትደርፍ ከለኻ ዝወሓዱ ቃላት ተዘኪሮም፡ እቲ ትሕዝቶ ብደርፊ ድዩ ቀሪቡ ወይስ ብዘረባ ድማ ኣብ ዝኽሪ እቲ ጽሑፍ ዝኾነ ፍልልይ ኣየምጽአን።⁷ ዋንዳ ዋላስ ድማ ገና ኣብ 1994 ሓደ ዜማ ንጽሑፍ ዝድግፎ፡ ካብ ሓደ ቤት ናብ ካልእ ቤት ክደጋገም ከሎን ብቐሊሉ ክምሃር ዝኽእል ክኸውን ከሎን ጥራይ ምዃኑ ኣርእያ ነይራ፤ ሓንሳብ ዝተሰምዐ ወይ ብቐጻሊ ዝቕየር ዜማ ኣይሕግዝን እዩ — ነቶም ዓቕምታት ይሰርቆም እዩ።⁸

እዚ ነቲ ክፋል III ናይዛ መጽሓፍ ይጻረሮ ዶ? ኣይፋሉን — ልክዕ እዩ ዝገብሮ፡ በቲ ኣብ Pontivo መጽሓፍ ደርፍታት ዝተሃነጸሉ ኣንፈት ድማ ልክዕ። ነዞም ውጽኢታት እዚኦም ብሓንሳብ ኣቐሚጥና እንተ ኣንቢብናዮም፡ ዘይተቓነየ ጫውጫውታ ዘይኮነስ፡ ዝርዝር ኩነታት ይህቡና። ደርፊ ዝሕግዝ፡ እቲ ዜማ ቀሊል ክኸውን ከሎን ክደጋገም ከሎን እዩ — ሽዑ ባዕሉ ናይ ትምህርቲ ትሕዝቶ ኣብ ክንዲ ዝኸውን ነቲ ዋላስ እትገልጾ ናይ ምኽፍፋል ስራሕ ይሽከሞ፤ እቲ ዜማ ዝተሓላለኸ ኣብ ዝኾነሉ ቦታ ግን ድርብ ዕማም ይኸውን እሞ እቲ ጽሑፍ ይስዓር (እዚ እዩ ውጽኢት ራሰት: ተሳተፍታ ምስቲ ጽሑፍ ማዕረ-ማዕረ ጋሻ ዜማታት እውን ክመሃሩ ነይርዎም)። ብተወሳኺ ደርፊ ንምሳሌኣዊ ኣዘራርባታትን ምሉእ ሓሳባትን ቃል ብቓሉ ኣብ ምዕቃብ ይሕግዝ — እቶም ናይ ምፍራይ መርመራታት ሉድከ —፡ ከም መተካእታ ናይቲ ፊልም ዝህቦ ሰፊሕ ምርዳእ ኣይኮነን። ካብቲ ዝሰምዕ ጥራይ ሰብ ድማ ነቲ ሓቢሩ ዝደርፍ ሰብ ዝያዳ ይሕግዞ: ምድራፍ ምስ ውሽጣዊ መለክዒ ህርመት (ሜትሮኖም) ዝግበር ልምምድ ኣደማምጻ እዩ።⁹ ብሓጺሩ: ደርፊ ናይ ስሒር በትሪ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ፍሉይ መሳርሒ እዩ — ነቶም ብጽኑዕ ክቕመጡ ዘለዎም ኣዘራርባታት መጽንዒ መሳርሒ።

5.4 ካብ ቤተ-ፈተነ ናብ መጽሓፍ ደርፍታት

ኣብ Pontivo እቲ መጽሓፍ ደርፍታት ልክዕ ከምዚ ፍሉይ መሳርሒ እዚ እዩ ተቐሪጹ። ኣብ ቀለልቲ፡ ብምድጋም ዝሃብተማ ደርፍታት ይውረድ — ህዝባውያን ደርፍታት፡ ደርፍታት ቆልዑ፡ ካኖናት፡ ዘመናውያን ሓባራውያን ደርፍታት —፡ ማለት ነቲ ኩነት ዋላስ ብባዕሉ ኣብ ዘማልእ ማህደር: ዝደጋገሙ ዜማታት ኣባይቲ፡ ብተደጋጋሚ ዝምለሱ ኣዝማቻት። ንጽሑፍን ኮርዳትን ብሓንሳብ የርኢ (ብ ChordPro ቅርጺ፡ እቲ ናይ ሓባራዊ ምድራፍ ልምምድ መዐቀኒ)፡ ምእንቲ ጊታር ወይ ፒያኖ ነታ ጉጅለ ክትመርሓ ትኽእል። ከምኡ እውን — እዚ እዩ እቲ ናብቲ ዝቕጽል ክፋል ድልድል ዝሰርሕ ወሳኒ ነጥቢ — ንበይኖም ንዘለዉ ሰባት ዝኸውን ናይ ካራኦኬ ማሽን ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ሓባራዊ መሳርሒ እዩ: ናይ መምህርን ተምሃራይን ኩነታት፡ ሓደ ሰብ ደርፊ ክመርጽ እሞ ኩሎም ኣብ ሓደ እዋን፡ ኣብ ሓደ ክፍሊ፡ ነታ ደርፊ እቲኣ ክደርፍዋ የኽእል።¹⁰

ኣብዚ እውን እቲ ናይ ቅንዕና መትከል ናይዛ መጽሓፍ ይውዕል እዩ: እዚ መጽሓፍ ደርፍታት እዚ፡ ምስ እዘን ደርፍታት እዚአን፡ ኣብ እዚ ምትእስሳር እዚ ነቲ ናይ ቤተ-ፈተነ ብልጫ ናይ ምድራፍ ናብ ዝልካዕ ምጥራይ ቋንቋ ከም ዝቕይሮ፡ ሓደ ናይ ንድፊ ውርርድ እዩ — መጽናዕትታት ቤተ-ፈተነ ምስ ናይ ደቓይቕ ዕማማትን ውልቀ ሰባትን እምበር ምስ ኣዋርሕን ክፍሊ ትምህርትን ኣይሰርሑን።¹¹ ግን እዚ ውርርድ እዚ ብልክዕነት እዩ ተገይሩ: ኣብቲ ብዝበለጸ ዝተረጋገጸ ኩነታት (ቀለልቲ፡ ዝደጋገሙ ዜማታት፤ ቃል ብቓሉ ምዝካር፤ ምስ ካልኦት ንጡፍ ምድራፍ) ይምርኮስ፡ ካብቲ ዝተነጽገ ኩነታት (ዝተሓላለኹ ዜማታት፡ ልዙብ ምስማዕ፡ ደርፊ ከም ኩለንተናዊ መተካእታ እታዎት) ድማ ይርሕቕ።

ብዝኾነ ደርፊ ሓደ ዋላ ሓደ መጽናዕቲ ቤተ-ፈተነ ዘይልክዖን ዋላ ሓደ ፊልም ዘይትክኦን ነገር ክገብር ይኽእል እዩ: ሰብ ብሓባር ክገብሮ ይኽእል። ሓደ ክፍሊ ኣብ መኽፈሊ ቦታ ሱፐርማርኬት ብሓባር ኮይኑ ሓደ ምሉእ ሓሳብ ክዛረብ ኣይክእልን እዩ — ግን ካብ ቀዳመይቲ መዓልቲ ጀሚሩ ብሓባር ክደርፍ ይኽእል እዩ፡ ነቶም ገና ሓንቲ ቃል እኳ ዘይዛረቡ ሰባት ሓዊስካ። ኣብቲ እዋን እቲ ምስ ሓንቲ ጉጅለ ሰባት — ምስ ፍርሖም፡ ምስ ምትእስሳሮም፡ ምስ ናይ ምጽንባር ስምዒቶም — እንታይ ከም ዝኸውን፡ ምናልባት ናይ ምሉእ እዛ መጽሓፍ እዚኣ ዝበርትዐ ንጽል ውጽኢት እዩ። እዚ ናይታ ዝቕጽል ምዕራፍ ኣርእስቲ እዩ።

ምዕራፍ 6 · መዘምራን: ስምዒት ምጽንባር ነቲ ድሩት የትሕቶ

6.1 ተስዓ ደቓይቕ

ኣብ ሓደ ናይ ማሕበረሰብ ወይ ቤተ-ክርስትያን ኣዳራሽ ምሸት ሰሉስ ንሕሰብ። ንሓድሕዶም ዘይፋለጡ ዓሰርተው ኣርባዕተ ሰባት፡ ክልተ ካብኣቶም ኣብታ ሃገር ካብ ዝኣትዉ ገና ውሑዳት ኣዋርሕ ጥራይ ዝገበሩ። ሰዓት ሸውዓተ ኣብ መንጎ መስርዕ ወናብር እናተሰከፉ ደው ኢሎም ኣለዉ። ሰዓት ሸሞንተን ፈረቓን ኣብ ፍርቂ ክቢ ደው ኢሎም ኣለዉ፡ ንሓንቲ ካኖን ሰለስተ ግዜ ኣበላሽዮምዋን ክልተ ግዜ ስሒቖምን፡ ሓደ ሰብ ኣብ ዝመጽእ ሰሙን ዓሰርተ ደቓይቕ ኣቐዲምና ንጀምር ዝብል ሓሳብ ምስ ኣቕረበ ድማ፡ ኩሎም ርእሶም ይነቕነቑ። ኣብዘን ተስዓ ደቓይቕ እዚአን ኣብ ኮርሳት ቋንቋ መብዛሕትኡ ግዜ ንኣዋርሕ ዘይፍጸም ነገር ተፈጺሙ ኣሎ።

እዚ ነገር እዚ ዝልካዕ እዩ። ኣብ ዙርያ እቲ ተመራማሪ ስነ-ኣእምሮ ፍልቀት ሮቢን ዳንባር ዘላ ሓንቲ ጉጅለ ምርምር፡ ንሸውዓተ ኣዋርሕ ነቶም ንዓበይቲ ሰባት ሓደስቲ ዝተመስረቱ ናይ ምሸት ክፍልታት ተኸታቲላቶም — ክፍልታት ምድራፍ፡ ንንጽጽር ድማ ክፍልታት ኢደ-ጥበብን ፈጠራዊ ጽሕፈትን — ኣብ ሰለስተ ነጥብታት ግዜ ድማ ነቶም ተሳተፍቲ ምስ ጉጅለኦም ክሳብ ክንደይ ቀረባ ከም ዝስምዖም ሓቲታቶም። ውጽኢት: ድሕሪ እታ ቀዳመይቲ ወርሒ ጥራይ እቶም ደረፍቲ ምስ ኩለን እተን መነጻጸሪ ጉጅለታት ክነጻጸሩ ከለዉ ኣብ ዝተሰምዐ ቅርበት ብዓብዪ ደረጃ ዝለዓለ ወሰኽ ኣርእዮም፤ እተን ዝተረፋ ጉጅለታት ድሕሪ ኣዋርሕ ጥራይ እየን ክበጽሕኦም ክኢለን።¹ እቶም ተመራመርቲ ነዚ ውጽኢት እዚ ኣብ ዝኽሪ ዝተርፍ ስም ሂቦምዎ: ጽልዋ ሰባሪ-በረድ (ኣይስ-ብሬከር ኢፈክት) — ምድራፍ ኣብ መንጎ ዘይፋለጡ ሰባት ቅልጡፍ ማሕበራዊ ምትእስሳር ይፈጥር፡ ነዚ ድማ ነዊሕ ውልቃዊ ዝርርብ ከየድለየ።² ናቶም ናይ ፍልቀት ትርጓመ: ምድራፍ ምናልባት ነተን ነፍሲ ወከፍ ሰብ ምስ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ብውልቂ ክምሕዞ ዘይክእለለን ዓበይቲ ጉጅለታት ንምትእስሳር ካብ ዝኣረጉ መሳርሒታት ወዲ ሰብ ሓደ እዩ።³ እቶም ናይ ምሸት ሰሉስ መዘምራን ማሕበራዊ ፈተነ ኣይኮኑን ዝገብሩ ዘለዉ። ሓንቲ ኣዝያ ዝኣረገት ማሽን እዮም ዝጥቀሙ ዘለዉ።

6.2 ብሓባር ምድራፍ ምስ ሰባት እንታይ ከም ዝገብር

ውጽኢት ሰባሪ-በረድ ንበይኑ ኣይኮነን ደው ኢሉ ዘሎ፤ ኣብ ዙርያኡ ብዛዕባ ምድራፍ መዘምራንን ድሕነትን ሰፊሕ ዓውዲ ምርምር ተዘርጊሑ ኣሎ። ደረፍቲ ናይ ሓንቲ ተሳታፊት (ኣማተር) መዘምራን፡ ቅድምን ድሕርን ልምምድ ምስ ተመርመሩ፡ ድሕሪ ምድራፍ ዝያዳ ኣወንታዊ ኩነተ-ኣእምሮ፡ ዝወሓደ ኣሉታዊ ኩነተ-ኣእምሮ — ከምኡ እውን ኣብ ምራቕ ወሰኽ ኢሚዩኖግሎቡሊን A፡ ሓደ ናይ ምክልኻል ሕማም መሐበሪ፡ የርእዩ፤ ኣብ ውሽጢ እታ ጉጅለ እቲኣ ንሙዚቃ መዘምራን ብምስማዕ ጥራይ ግን ከምኡ ኣይከውንን እዩ።⁴ ባዕሎም እቶም ደረፍቲ መዘምራን ክሕተቱ ከለዉ፡ እቲ ስእሊ ሓደ ድምጺ ዘለዎ እዩ: ኣብ ሓደ ካብቶም ናይ መጀመርታ ስሩዓት መጽናዕትታት 87 ሚእታዊት ሰባት ማሕበራዊ፡ 75 ሚእታዊት ድማ ስምዒታዊ ረብሓታት ይገልጹ።⁵ እዚ ስነ-ጽሑፍ እዚ ብልዙብነት ክንበብ ኣለዎ — ዓብዪ ክፋሉ ኣብ ናይቶም ብድሌቶም ኣብ መዘምራን ዝደርፉ ሰባት ባዕላዊ ጸብጻባት እዩ ተመርኲሱ፡ እቶም ኣካላውያን መጽናዕትታት ድማ ንኣሽቱ እዮም።⁶ ግን እቶም ውጽኢታት ኣብ ሓንቲ ነጥቢ ምርኻቦም ንጹር እዩ: ካብ ዝተፈላለዩ ኣገባባትን ሃገራትን ንላዕሊ እቲ ሓደ ዓይነት ቅርጺ ናይ ዝሓሸ ኩነተ-ኣእምሮ፡ ዝወሓደ ጸቕጥን — ልዕሊ ኩሉ ድማ — ማሕበራዊ ምትእስሳር ይደጋገም።

ንሕቶ ናይዛ መጽሓፍ እዚኣ ሓደ ሳልሳይ ውጽኢት ዝዓበየ ኣገዳስነት ኣለዎ። እቲ ኣብ ምድራፍ ቆልዑ ዝተገብረ ዝዓበየ መጽናዕቲ — ምስ ናይ ልዕሊ ሽዱሽተ ሽሕ ቆልዑ ኣሃዛት ገምጋም ናይቲ ብሪጣንያዊ ሃገራዊ መደብ «Sing Up» — ሓደ ንጹር ዝምድና ይረክብ: ናይ ሓደ ቆልዓ ምዕባለ ምድራፍ ብዝማዕበለ መጠን፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ምስልን ብማሕበራዊ መገዲ ተኻቲተ እየ ዝብል ስምዒቱን ክንድኡ ዝያዳ ኣወንታዊ ይኸውን — ካብ ዕድመ፡ ጾታን ድሕረ-ባይታን ናጻ።⁷ እቶም ደረስቲ ባዕሎም ካብ ብህውከት መደምደምታ ምውጻእ የጠንቅቑ እዮም: እዚ ምትእስሳር (ኮሪሌሽን) እዩ፡ ናይ ጠንቅን ውጽኢትን ዝተረጋገጸ ኣንፈት ኣይኮነን፤ እቲ ተኻቲተ እየ ኢሉ ዝስምዖ ሰብ፡ ዝያዳ ብሓጎስ ይደርፍ ይኸውን።⁸ ግን እቲ መጽናዕቲ ልክዕ ነቲ ኣብዚ ዝዝተየሉ ዘሎ ነገር ይምዝግቦ: ምድራፍን ስምዒት ምጽንባርን ንሓድሕዶም ተተሓሒዞም እዮም፡ እዚ ድማ እቲ ቆልዓ ካብ ኣበይ ከም ዝመጽእ ብዘየገድስ።

6.3 እቲ ውሑስ ድምጺ

ሕጂ ሓደ ሰብ ክቃወም ይኽእል እዩ: ኣዝዩ ጽቡቕ — ግን እዚ ምስ ምጥራይ ቋንቋ እንታይ ርክብ ኣለዎ? መልሱ ንድሕሪት ናብ ምዕራፍ 2 ይወስድ፡ ክልተ ደረጃታት ድማ ኣለዎ።

እቲ ቀዳማይ ደረጃ ፍርሒ እዩ። ኣብ ምምሃር ቋንቋ ዋላ ሓንቲ ህሞት ማዕረ እታ ሰብ ኣብ ቅድሚ ካልኦት ኣፉ ዝኸፍተላ ህሞት ብፍርሒ ዝመልአት ኣይኮነትን: ከም ቆልዓ ይስማዕ፡ ይግመት፡ ከም ሓደ እኹል፡ ብቑዕን ብቁምነገር ክውሰድ ዘለዎን ሰብ ድማ ናይ ገዛእ ርእሱ ምስሊ ኣብ ሓደጋ ይወድቕ፤ ኣብ ጭንቀት ወጻኢ ቋንቋ ዝተገብረ ምርምር ኣብ ቅድሚ ካልኦት ምዝራብ እቲ ቀንዲ ማእከሉ ምዃኑን ብዝልካዕ መገዲ ንውጽኢት ከም ዘበላሹን ኣርእዩ እዩ።⁹ መዘምራን ነዚ ጸገም እዚ ብምምኻር ኣብ ክንዲ ምኽልካል ብሓይሊ ቅርጹ ዝፈትሖ እንኮ ማሕበራዊ መልክዕ እዩ: እቲ ንጽል ድምጺ ኣብ ውሽጢ እቲ ብዙሕ ተፈልዩ ኣይስማዕን እዩ። እቲ ኣብ መዘምራን ግጉይ ቃና ዘውጽእ ሰብ፡ ኣይሓፍርን እዩ — ቃል ብቓሉ ዋላ ሓደ ሰብ ኣየስተብህለሉን እዩ። በዚ ድማ ሓደ ኣብ ካልእ ቦታ ዘይርከብ ነገር ይከኣል: ብዜሮ ሓደጋ ሕፍረት ካብ ቀዳመይቲ መዓልቲ ጀሚሩ ናይቲ ሸቶ-ቋንቋ ብዓውታ፡ ንጡፍ ምፍራይ። ሓደ ክፍሊ ንሓደ ቤት ጽሕፈት ብመዘምራን ደብዳበ ክጽሕፍ ኣይክእልን እዩ፤ ግን ኣብ መዘምራን ክደርፍ ይኽእል እዩ፡ ነቶም ሓንቲ ቃል እኳ ዘይዛረቡ ሰባት ሓዊስካ። ብቋንቋ ምዕራፍ 2 እንተ ተዛሪብና፡ መዘምራን ሓደ ዝተሃንጸ መጉደሊ መጻረዪ እዩ: እታዎት ናብ ውሽጢ ክኣቱን ምፍራይ ናብ ደገ ክወጽእ ክደፍርን ዘኽእል ኩነት ይፈጥር።

ስነ-ኣእምሮ ውዳበ ነዚ ኩነት እዚ ሓደ ልክዕ ስም ኣለዎ። ኤሚ ኤድሞንድሰን ስነ-ኣእምሮኣዊ ድሕነት ትብሎ: ኣብ ሓንቲ ጉጅለ ኣብ መንጎ ሰባት ሓደጋታት ምውሳድ — ምሕታት፡ ምግጋይ፡ ዘይምፍላጥ ምርኣይ — ኣብዚ ከም ዘይቅጻዕ እቲ ሓባራዊ እምነት፤ ኣብ ልዕሊ ሓምሳን ሓደን ጋንታታት ስራሕ ኣብ ዝገበረቶ መጽናዕቲ ብልክዕ እዚ እምነት እዚ እዩ ሰባት ንርእሶም ኣብ ክንዲ ምክልኻል ክመሃሩ ቅድመ-ኩነት ዝነበረ።¹⁰ ሓንቲ መዘምራን ነዚ ድሕነት እዚ ብምሕጽንታ ክትፈጥሮ ኣየድልያን እዩ፤ ኣብ ውሽጢ ቅርጻ እዩ ተሰሪቱ ዘሎ: እቲ ብዙሕ ነቲ ድምጺ ይሓብኦ፡ በዚ ድማ እቲ ሰብ ኣንጻሩ ንርእሱ ክከላኸለሉ ዝነበሮ ሓደጋ ብሱሩ ኣይፍጠርን።

እቲ ካልኣይ ደረጃ ቀጻልነት እዩ። ምጥራይ ቋንቋ — እዚ እዩ ነይሩ ትምህርቲ ናይ ክፋል IIን IIIን — ልዕሊ ኩሉ ሓደ ነገር የድልዮ: መጠን — ንኣዋርሕ እታዎት፡ ምስ ነፍሲ ወከፍ ቃል በማእታት ግዜ ምርኻብ። ግን መጠን ስነ-ምህሮኣዊ ተለዋዋጢ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ መለዓዓሊ ተለዋዋጢ እዩ: ኣብቲ ሰባት ዝምለሱሉ ቦታ ጥራይ እዩ ዝፍጠር። ሰባት ድማ ናብቲ ምጽንባር ዝስምዖም ቦታ እዮም ዝምለሱ። ስለዚ ጽልዋ ሰባሪ-በረድ ኣብ ወሰን እቲ ኣገባብ ዝተለጠፈ ናይ ምቾት ተወሳኺ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ መሰረቱ እዩ: እቲ ናይተን ቀዳሞት ሰሙናት ምትእስሳር እዩ እቶም ዝተረፉ መካኒዝማት ስርሖም ክሰርሑሎም ዝኽእሉ ኣዋርሕ ብሱሩ ክመጹ ድዮም ኣይመጹን ዝውስን።

ክልቲኦም ደረጃታት ብሓባር ነቲ እዛ መጽሓፍ እትብሎ መተሓሓዚ ይሰርሑ — ኣብዚ ድማ ብዝተኻእለ መጠን ክፉት ኮይኑ ክቕመጥ ኣለዎ: ምርምር መዘምራን ንምትእስሳር፡ ኩነተ-ኣእምሮን ምጽንባርን የረጋግጽ፤ ኣብ መዘምራን ቋንቋ ከም ዝጥረ ብቐጥታ ኣየረጋግጽን እዩ። እቲ ካብ መዘምራን ናብ ምጥራይ ቋንቋ ዝወስድ መደምደምታ ብኽልተ ዝተረጋገጹ ማእከላይ መተሓሓዝቲ ይሓልፍ — ፍርሒ ንምጥራይ ይዓግቶ፡ ምጽንባር ንቐጻልነት ይድግፎ — ከም ሰንሰለት ድማ ተኣማኒ እዩ፡ ግን ብሓፈሻኡ ዘይተለክዐ እዩ።¹¹ ምዕራፍ 9 ልክዕ ነዛ ሰንሰለት እዚኣ ኣብ ዝርዝር መለክዒታት ከተቐምጣ እያ።

6.4 ነቶም ክበጽሑን ክሰፍሩን ዘለዎም

ንሓንቲ ጉጅለ እዛ ሰንሰለት እዚኣ ክልሰ-ሓሳባዊ ስእሊ ዘይኮነትስ፡ መዓልታዊ ክውንነት እያ: ነቶም ኣብ ሓንቲ ሃገር ሓደስቲ ዝኾኑ ሰባት። ከምታ ናይ ምዕራፍ 1 ኣማል ዝኣመሰለት ስደተኛ ጓል ኣንስተይቲ ጸገም ቋንቋ ጥራይ ኣይኮነን ዘለዋ፤ ጸገም ምጽንባር እውን ኣለዋ፡ ክልቲኦም ድማ ንሓድሕዶም የጋድዱ — እቲ ክዛረብ ዘይክእል፡ ርክብ ንምፍጣር ይሽገር፡ እቲ ርክብ ዘይብሉ ድማ፡ ምስኡ ዝዛረቦ ሰብ የብሉን። ኮርስ ቋንቋ ነዚ ሕማቕ ዓንኬል እዚ ኣይሰብሮን እዩ: ኣብኡ ኣብ መንጎ እቶም ልክዕ ከምዚ ጸገም ዘለዎም ሰባት ጥራይ እያ ትቕመጥ።

ብሓባር ምድራፍ ኣብታ ብዘይ ቋንቋ ተበጻሒት ዝኾነት እንኮ ቦታ ይሰብሮ። ኣብ መዘምራን ኣብ ጎድኒ ደቂ ዓዲ ደው ንምባል ዝኾነ ደረጃ ቋንቋ ኣየድልን እዩ — እቲ ዜማ ይድግፍ፡ እቲ ጽሑፍ ኣብ ቅድሚ ዓይኒ ኣሎ፡ እቲ ድምጺ ኣብቲ ብዙሕ ይሕወስ። ምጽንባር ኣብዚ ከም ሽልማት ናይ ቋንቋ ዘይኮነስ፡ ቅድሚኡ እዩ ዝፍጠር። ካብ ዓውዲ ማሕበራዊ ሙዚቃ (Community Music) ዝመጹ መጽናዕትታት፡ ምስ ናይ ስደተኛታትን ደቂ ዓድን ጉጅለታት ሙዚቃ ዝኸዱ፡ ብቐጻሊ ነዚ ቅርጺ እዚ ይገልጹ: ድሕነት፡ ካብ ባህላዊ ዶባት ንላዕሊ ሓባራዊ ምርድዳእን ስምዒት ምብጻሕን፡ እቲ ሓባራዊ ቋንቋ ጾር ናይ ዝኾነ ዝርርብ ክሽከም ካብ ዝኽእለሉ እዋን ነዊሕ ኣቐዲሙ።¹² እዚ እታ ተቐባሊት ሕብረተሰብ ፈታኒት ዘይኮነትስ፡ ሓቢራ እትደርፍ እትኾነሉ ሳሕቲ ዝርከብ ኩነታት ስጉምቲ ምውህሃድ እዩ። ስነ-ሕብረተሰብ ንኸምዚኦም ዝኣመሰሉ ቦታታት ሓደ ፍሉይ ኣምር ይፈልጥ እዩ: ሳልሳይ ቦታ — ገዛ ዘይኮነ፡ ቦታ ስራሕ ወይ ቤት ጽሕፈት ዘይኮነ፡ እንታይ ደኣ ደረጃ ኣብ ደገ ዝተርፈሉን ዝርርብ (ኣብዚ: ምድራፍ) እንኮ መእተዊ ትኬት ዝኾነሉን ገለልተኛ መሬት።¹³ መዘምራን ሓደ ሓድሽ መጻኢ ገና ቋንቋ ናይቶም ቀዳሞት ክልተ ቦታታት ከይመለኸ ክኣትዎ ዝኽእል ሳልሳይ ቦታ እዩ።

6.5 ካብ ውጽኢት ናብ ህንጸት

ናይ Pontivo ክፍሊ መዘምራን ነዞም ውጽኢታት እዚኦም ናብ ሰለስተ ህንጻውያን ውሳነታት ይትርጉሞም። ቀዳማይ፡ ናይ መምህር/ተምሃራይ ኩነታት: ሓደ ሰብ — መራሒት መዘምራን፡ መምህር፡ ኣተባባዒ እታ ጉጅለ — ሓንቲ ደርፊ ይመርጽ፡ ኣብ ኩሎም እቶም ዝተረፉ ድማ ልክዕ ኣብታ ህሞት እቲኣ ምስ ጽሑፍን ኮርዳትን እታ ደርፊ እቲኣ ኣብ ቅድሚኦም ትወጽእ። ብቴክኒክ እዚ ቀሊል እዩ፡ ግን ብማሕበራዊ መገዲ ወሳኒ እዩ: ኩሎም ብሓንሳብ ናብኡ ዝጥምቱሉ ሓደ ሓባራዊ ኣርእስቲ ይፈጥር — እቲ መሰረታዊ ቅርጺ ናይ ዝተኻፈለ ኣቓልቦ፡ ብዛዕባኡ ኣብ ዝቕጽል ምዕራፍ ክዝረብ እዩ። ካልኣይ፡ ዕጹዋት ጉጅለታት: መዘምራን፡ ክፍልታትን ስድራቤታትን ካብ ደገ ዋላ ሓደ ሰብ ኣብ ዘይኣትዎም ውልቃውያን ቦታታት ይደርፉ። ኣብ ውሽጢ እታ ጉጅለ ዝፍጸም ኩሉ ነገር — ዘይተቓነየ ድምጺ፡ ግጉይ መጀመርታ፡ እታ ንሓደ ሰብ ገለ ትርጉም ዘለዋ ደርፊ — ኣብ ውሽጢ እታ ጉጅለ ጥራይ ይተርፍ፤ እቲ ኣብ ሓባራዊ ድምጺ ንንጽል ድምጺ ዝሓብእ ውሑስ ቦታ፡ ኣብ ማሕበራዊ ደረጃ ንቕድሚት ይቕጽል። ሳልሳይ፡ ማህደር ደርፍታት: ምስ ኮርዳት ቀለልቲ፡ ብምድጋም ዝሃብተማ ደርፍታት (ምዕራፍ 5)፡ ኣብ መንጎአን ድማ — እቲ ኣብ ክፋል V ናይ ምሉእ እቲ ኣምር ዝጸዓቐ ቁራጽ ምዃኑ ዝረጋገጽ ነገር — ኣባላት እታ ጉጅለ ባዕሎም ምስኦም ዘምጽእወን ደርፍታት።¹⁴

እዚ ዝተሃንጸ መልክዕ እዚ ከም ናይ ኣዳራሽ ማሕበረሰብ መዘምራን ዝኣመሰለ ጽልዋ ይረክብ ዶ ኣይረክብን፡ እዚ — ብመሰረት መትከል ቅንዕና — ክፉት ኮይኑ ይተርፍ: እቶም ዝተጠቕሱ መጽናዕትታት ብኣካል ንዝእከቡ ጉጅለታት እምበር ብኣፕ ንዝድገፉ ጉጅለታት ኣይመርመሩን።¹⁵ ግን እዞም ህንጻውያን ውሳነታት እዚኦም ናይ ዘፈቐደ ሓሳባት ኣይኮኑን፡ እንታይ ደኣ ትርጉማት እዮም: ኣብ ድሕሪ ነፍሲ ወከፎም ሓደ ብስም ዝተጠቕሰ ስነ-ፍልጠታዊ ውጽኢት ደው ኢሉ ኣሎ።

እቲ ዝተርፍ ሕቶ፡ ነታ ጉጅለ መን ይመርሓ — ሓደ መምህር ነቲ ክፍሊ ብፊልምን ብደርፍን ኣሕሊፉ ክወስዶ ከሎ ድማ ምስ ቋንቋ ኣደ እንታይ ይኸውን ዝብል እዩ። እዚ ክፍሊ ትምህርቲ እዩ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ናይ ሚእቲ ዓመት ዝዕድሚኡ ክልሰ-ሓሳብ ድማ ኣለዎ።

ምዕራፍ 7 · ክፍሊ ትምህርቲ: ዝተኻፈለ ኣቓልቦ፡ ሕጋዊ ቋንቋ ኣደ

7.1 እቲ እገዳ

ኣብ ናይ ኣማል ኮርስ ምውህሃድ ሓደ ክንድዚ ተፈጥሮኣዊ ስለ ዝመስል ዋላ ሓደ ሰብ ምኽንያቱ እኳ ዘይገልጸሉ መትከል ይሰርሕ ነይሩ: ኣብዚ ጀርመንኛ ጥራይ እዩ ዝዝረብ። ነቶም ገና ጀርመንኛ ዘይፈልጡ ሰባት ብጀርመንኛ እዩ ጀርመንኛ ዝግለጸሎም ነይሩ፤ እቲ ኣማል ምስኣ ሒዛቶ ዝመጸት ዓረብኛ — ኣብ ውሽጡ ክትሓስበሉ፡ ክትካትዓሉ፡ ሽሙጥ ክትዛረበሉ እትኽእል ምሉእ ብምሉእ ዝማዕበለ ቋንቋ — ኣብ ክፍሊ እቲ ኮርስ መሳርሒ ዘይኮነስ፡ ዕንቅፋት ነይሩ። እዚ እገዳ እዚ ታሪኽ ኣለዎ፡ ምስ ግርማኡ ክነጻጸር ከሎ ድማ ንእሽቶን ዝያዳ ተራን እዩ: እቲ ናይ መጀመርታ መበል ዕስራ ክፍለ-ዘመን ናይ ኣብያተ ትምህርቲ ቋንቋ «ቀጥታዊ ኣገባብ» ንሓደ-ልሳንነት ናብ መትከል ቀይርዎ — ብኸፊሉ እውን ምኽንያቱ ኣህጉራውያን ጋንታታት መምህራን ንዘለወን መርበባት ኣብያተ ትምህርቲ ግብራዊ ስለ ዝነበረ: እቲ ብሸቶ-ቋንቋ ጥራይ ዝምህር፡ ቋንቋታት ተምሃሩኡ ክፈልጥ ኣየድልዮን እዩ።¹ ካብ ግድነት መትከል ተፈጢሩ፡ ካብ መትከል ድማ ልምዲ። ብስነ-ፍልጠት ፈጺሙ ብፍላይ ድልዱል መሰረት ኣይረኸበን።

እዛ ምዕራፍ እዚኣ ካብ ጠመተ ምርምር ትምህርቲ ክሕሰብ ከሎ ክፍሊ ትምህርቲ ብሓቂ እንታይ ምዃኑ — ኣብ ውሽጡ ድማ ቋንቋ ኣደ ናይ ሸቶ-ቋንቋ ተወዳዳሪ ዘይኮነስ፡ እቲ ዝዓበየ ኣገዳስነት ዘለዎ ማዕቀፍ ደገፉ ስለምንታይ ከም ዝኾነ ትገልጽ።

7.2 እቲ ማዕቀፍ ደገፍ

እቲ ክልሰ-ሓሳባዊ መሰረት ካብ 1930ታት፡ ካብ ሌቭ ቪጎትስኪ ይመጽእ፡ ሓደ ቀሊል መሰረት ድማ ኣለዎ: ምምሃር መጀመርታ ማሕበራዊ መስርሕ እዩ፡ ድሕሪኡ ጥራይ ድማ ውሽጣዊ መስርሕ። ነታ ሓደ ቆልዓ ሎሚ ኢድ ናይ ሓደ ዝያዳ ብቑዕ ሰብ ሒዙ ጥራይ ክሰርሓ ዝኽእል ዕማም፡ ጽባሕ ባዕሉ ክሰርሓ ይኽእል እዩ፤ ነቲ ኣብ መንጎ ክልቲኡ ዘሎ ርሕቀት — ኣብ መንጎ እታ ሰብ ብናጻ ዝፈትሓ ዕማምን እታ «ኣብ ትሕቲ መምርሒ ዓበይቲ ወይ ብምትሕብባር ዝያዳ ብቑዓት መዛኑ» ዝፈትሓ ዕማምን — ቪጎትስኪ ዞባ ቀረባ ምዕባለ ይብሎ።² ምምሃር ኣብ ውሽጢ እዚ ዞባ እዚ እዩ ዝፍጸም፡ ዕማም መምህር ድማ ናይ ፍልጠት መደረ ምሃብ ዘይኮነስ፡ ኣብ ልዕሊ እዚ ዞባ እዚ ምስራሕ እዩ: ዕማማት ካብቲ እቲ ተምሃራይ ድሮ ንበይኑ ክገብሮ ዝኽእል ደረጃ ልክዕ ሓደ ስጉምቲ ንላዕሊ ከም ዝኾኑ ጌርካ ምቕማጥ፡ እታ ስጉምቲ እቲኣ ክትሰምር ድማ ልክዕ እኹል ደገፍ ምሃብ። ነዚ ደገፍ እዚ ዉድ፡ ብሩነርን ሮስን ነቲ ካብ ሽዑ ጀሚሩ ኣብ ኩሉ ስነ-ምህሮ ዝዘወረ ምስሊ ቀሪጾምዎ: ማዕቀፍ ደገፍ (scaffolding) — እቲ ዝያዳ ተመኩሮ ዘለዎ ሰብ ዘቑሞን፡ እቲ ተምሃራይ ነቲ ሕጂ ክሽከሞ ዝኽእል ጾር ባዕሉ ክሽከሞ ብዝጀመረ መጠን ድማ በብቑሩብ ንድሕሪት ዘልዕሎን ሓጋዚ ቅርጺ።³

እዚ ምስቲ ካብ ፍጹም ዝተፈለየ ልምዲ ዝመጽእ ናይ ክራሸን i + 1 (ምዕራፍ 2) ክሳብ ክንደይ ብልክዕ ከም ዝሰማማዕ ኣስተብህሉ: ክልቲኦም ምምሃር ኣብ ወሰን ክእለት፡ ካብቲ ዘሎ ደረጃ ሓደ ስጉምቲ ንላዕሊ ከም ዝፍጸም ይብሉ — ነዚ ወሰን እዚ ዘሳግር ድማ መግለጺ ቅርጺ ዘይኮነስ፡ ኣብ ምርዳእ ዝርከብ ሓገዝ ምዃኑ። እቶም ናይ ምዕራፍ 3 ክልተ-ልሳናውያን ትሕተ-ጽሑፋት ብቓል ብቓሉ ትርጉም ብዘይካ ማዕቀፍ ደገፍ ካልእ ዋላ ሓደ ነገር ኣይኮኑን: ኣብቲ ናይ ገዛእ ርእስኻ ሓይሊ ቋንቋ ገና ዘይኣኽለሉ ቦታ ንምርዳእ ዝዕቅብ፡ ምስ ዘየድሊ ድማ — መስመር ብመስመር — ክለዓል ዝኽእል ደገፍ።

7.3 ቋንቋ ኣደ ከም ማዕቀፍ ደገፍ

ግን ማዕቀፋት ደገፍ ካብ ምንታይ እዮም ዝስርሑ? ሓደ እኹል ተምሃራይ ኣብ ኢዱ ዘለዎ ዝበርትዐ ደገፍ፡ እቲ ድሮ ዝመለኾ ቋንቋ እዩ። ቮልፍጋንግ ቡትስካም — ኣብ ምሉእ ናይ ምርምር ህይወቱ ኣንጻር ትርር ሓደ-ልሳንነት ዝጸሓፈ ጀርመናዊ ክኢላ እንግሊዝኛ — ኣብታ ዝቐለለት ቀመር የቐምጦ: ኣብ ምምሃር ወጻኢ ቋንቋ፡ ቋንቋ ኣደ ዝዓናቕፍ ባእታ ዘይኮነስ፡ እቲ ዝዓበየ ርእሰ-ማል እዩ፤ ኣብ ልዕሊኡ እዩ ሰብ ንመጀመርታ ግዜ ምዝራብ ማለት እንታይ ማለት ምዃኑ ዝተማህረ — ድምጽታት ትርጉም ከም ዘለዎም፡ ምሉእ ሓሳባት ከም ዝህነጹ፡ ብቓላት ስራሕ ከም ዝስራሕ — እዚ ፍልጠት እዚ ድማ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዝቕጽል ቋንቋ ምስኡ ይጓዓዝ።⁴ እቲ ዝሓደሰ ምርምር ብዙሕ-ልሳንነት ነዚ ሓሳብ እዚ ኣብ ትሕቲ ኣምር Translanguaging (መሰጋገሪ ቋንቋ) ንቕድሚት ይወስዶ: ብዙሕ ቋንቋታት ዝዛረቡ ሰባት ክልተ ዝተፈላለዩ መሳኹቲ ቋንቋ የብሎምን፡ እንታይ ደኣ ከከም ኩነታቱ ካብኡ ዝሰርሑሉ ሓደ ሓባራዊ ማህደር እዩ ዘለዎም፤ እቲ ንቐዳማይ ቋንቋ ናብ ደገ ዘውጽእ ትምህርቲ፡ ክፋል ናይ መሳርሒታት ኣተሓሳስባ ተምሃሩኡ እዩ ናብ ደገ ዘውጽእ።⁵

እዚ ክልሰ-ሓሳባዊ ጠመተ ጥራይ ኣይኮነን፤ እቶም ብተመኩሮ ዝተረኽቡ ኣሰራቱ ኣብ ምሉእ እዛ መጽሓፍ ተዘርጊሖም ኣለዉ፡ ኣብ ሓደ ቦታ ድማ ክእከቡ ኣለዎም። ኣብ ምዕራፍ 4 እቲ ሜታ-ትንተና ግሎስ: ብቋንቋ ኣደ ዝተዋህቡ መግለጺታት ቃላት ነቶም ብሸቶ-ቋንቋ ዝተዋህቡ መግለጺታት ይስዕርዎም፡ ኣብ ዝማዕበሉ ተምሃሮ እውን ከይተረፈ።⁶ ኣብ ምዕራፍ 3 እቲ ናይ ምክትታል ዓይኒ መጽናዕቲ: መስመር ትሕተ-ጽሑፍ ቋንቋ ኣደ እቲ ተምሃሮ ካብኡ ተበጊሶም ነቲ ናይ ሸቶ-ቋንቋ መስመር ዝርድኡሉ ርጉጽ መልህቕ እዩ — ትርጉም ኣብ ውሑስ ቦታ ይጸንሕ፡ ቅርጺ ድማ ይጭበጥ።⁷ እቲ ናይ ምዕራፍ 2 ውሕጅ መጻሕፍቲ ድማ ኣብተን ቆልዑአን ኣብ ገዛ ፊጂኛ ወይ ሂንዲ ዝዛረቡለን ኣብያተ ትምህርቲ እዩ ሰሪሑ — ዋላ ሓደ ሰብ ነቲ ልምዲ እቲ ኣየግደፎምን፡ እንግሊዝኛ ኣብ ጎድኖም እዩ መጺኡ ደው ኢሉ።⁸ ኣብ ኩሉ እቲ ቋንቋ ኣደ ከም ኣብ ምፍልላይ ዝተፈጥረ ነዃል ዘይኮነስ ከም መሳርሒ ዝውሰደሉ ቦታ፡ ንዓወት እዩ ዝሰርሕ።

ምእንቲ ዝኾነ ዘይምርድዳእ ከይፍጠር: ካብዚ ዋላ ሓደ ነገር ኣብ ውሽጢ ክፍሊ ብዝበዝሐ መጠን ሸቶ-ቋንቋ ኣንጻር ምጥቃም ኣይዛረብን እዩ — መጠን ዝርዳእ እታዎት እቲ ቀዳማይ ቅድመ-ኩነት ኮይኑ ይቕጽል። ኣንጻር እገዳ ቀዳማይ ቋንቋ እዩ ዝዛረብ: ኣንጻር እቲ ናይ ፍርቂ ምሉእ ሓሳብ ናይ ምርዳእ ሓገዝ ምሃብ ዝኣቢ ኮርስ፡ ከምኡ እውን ኣንጻር ምሕፋር እቶም ብቋንቋኦም ዝሓስቡ ሰባት። ማዕቀፍ ደገፍ ንስራሕ ህንጻ ኣይዓናቕፎን እዩ። ዝከኣል እዩ ዝገብሮ።

ዝኾነ ነዚ ከም ርእይቶ ናይ ሓደ ናይ ደገ ሰብ ዝቖጽሮ፡ ፖሊሲ ቋንቋ ድሮ ክሳብ ክንደይ ንቕድሚት ከይዱ ከም ዘሎ ኣትሒቱ እዩ ዝግምቶ: ቤት ምኽሪ ኤውሮጳ ኣብ መመላእታ ጥራዝ ናይቲ ሓባራዊ ኤውሮጳዊ መወከሲ ማዕቀፍ (2020) ንብዙሕ-ልሳንነት ብንጹር ስነ-ምህሮኣዊ መምርሒ መስመር ገይርዎ ኣሎ — ብዙሕ-ልሳናዊ ክእለት ኣብኡ ከም ድምር ናይ ዝተፈላለዩ ሓደ-ልሳንነታት ዘይኮነስ፡ ትምህርቲ ክዓብጦ ዘይኮነስ ኣብ ስራሕ ከውዕሎ ዘለዎ ሓደ ዝተኣሳሰረ ማህደር ኮይኑ እዩ ደው ኢሉ ዘሎ።⁹ ስለዚ ንቐዳማይ ቋንቋ ምኽታት ስነ-ምህሮኣዊ ዘፈቐደነት ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ እቲ ኤውሮጳዊ መወከሲ ሰነድ ባዕሉ ዘመልክቶ ኣንፈት እዩ።

7.4 እቲ ዝተሃንጸ ክፍሊ ትምህርቲ

ናይ Pontivo ክፍሊ ትምህርቲ ንኽልቲኦም ሓሳባት ብቴክኒክ ናብ ግብሪ ይቕይሮም — ኣብ ትሕቲ መሪሕነት መምህር ዝተኻፈለ ኣቓልቦን ቋንቋ ኣደ ከም ማዕቀፍ ደገፍን — ኣብ ሓንቲ ነጥቢ ድማ እቲ ኣካላዊ ክፍሊ ትምህርቲ ክገብሮ ዘይክእል ነገር ይገብር።

እቲ ናይ መምህር/ተምሃራይ ኩነታት ናይ ዝተኻፈለ ኣቓልቦ ዝተሃንጸ መልክዕ እዩ: መምህር ገለ ነገር ይመርጽ — ፊልም፡ ትርኢት፡ ደርፊ — ልክዕ ኣብታ ህሞት እቲኣ ድማ ኣብ ኩሎም እቲ ነገር እቲ ኣብ ቅድሚኦም ይወጽእ። እዚ ክትሰምዖ ከለኻ ቀሊል ይመስል፡ ግን ካብ ዘመን ቤት ትምህርቲ ዓዲ ጀሚሩ ናይ ኩሉ ትምህርቲ መሰረት ኮይኑ ጸኒሑ እዩ: ሓደ ኣርእስቲ፡ ብዙሓት ኣዒንቲ፡ ሓንቲ መራሒት ኢድ። እቲ መድረኽ ካብ መምህር መሪሕነት ኣይመንጥሎን እዩ፡ እንታይ ደኣ ነቲ ውዳበኣዊ ምፍሕፋሕ የልግሶ — ወረቓቕቲ ምዕዳል፡ «ገጽ 34፡ ካልኣይ ሕጡብ ጽሑፍ»፡ «ኣብ ሞባይለይ ኣይሰርሕን ኣሎ»።¹⁰

እቲ ፍሉይ ነገር ኣብቲ ካልኣይ ደረጃ እዩ ዘሎ: ሓደ ዓይነት ፊልም ንነፍሲ ወከፍ ውልቀ ተምሃራይ ምስ ናይ ገዛእ ርእሱ መስመር ቋንቋ ኣደ ይኸይድ። ሓደ ዓረብኛ፡ ዩክሬንኛ፡ ትግርኛን ፖላንድኛን ብሓንሳብ ዝተቐመጡሉ ክፍሊ — ኣብ ዝኾነ ናይ መጀመርታ ወይ ናይ ምውህሃድ ክፍሊ ልሙድ ነገር — ሓደ ናይ ጀርመንኛ ፊልም ይርኢ፡ ነፍሲ ወከፍ ቆልዓ ድማ ኣብ ታሕቲ ናይ ገዛእ ርእሱ ማዕቀፍ ደገፍ ኣለዎ። ኣብ ኣካላዊ ክፍሊ ትምህርቲ እዚ ዘይከኣል እዩ፤ ዋላ ሓደ መምህር ብሓንሳብ ብኣርባዕተ ቋንቋታት እናሕሹሽከ ክሕግዝ ኣይክእልን እዩ። ኣብዚ ግን ናይ ምርጫታት ሓንቲ መስመር እያ: እቲ ሞተር ንሸቶ-ቋንቋ፡ ንቋንቋ ኣደን ንቋንቋ መተሓሓዚ (ኢንተርፌይስ)ን ከም ናጻ ዘንግታት ይፈላልዮም።¹¹ እዚ ከም ትሕተ-ቅርጺ ዝሰርሕ Translanguaging እዩ: እቲ ክፍሊ ነቲ ኣርእስትን ነቲ ሸቶ-ቋንቋን ይካፈሎ — ነፍሲ ወከፍ ሰብ ድማ መሳርሒኡ ምስኡ ይሕዝ።

እቲ መምህርከ? ኣይትካእን እዩ፡ እንታይ ደኣ ካብ ጾር ናጻ ይግበር — ልክዕ ካብቲ ሓንቲ ማሽን ክትሰርሖ እትኽእል ክፋል ስርሑ (ብሓንሳብ ብኣርባዕተ ቋንቋታት ምርዳእ ምውሓስ)፡ ምእንቲ እቲ ንሱ ጥራይ ክሰርሖ ዝኽእል ክፋል: ምምራጽ፡ ኣብ ዓውዲ ምቕማጥ፡ ምትብባዕ፡ ድሕሪ ፊልም ዝርርብ ምምራሕ፡ ነቲ ዝተራእየ ናብ ናይ ገዛእ ርእስኻ ቋንቋ ዝቕይር ዕማም ምሃብ። ምርምር ትምህርቲ ነዚ ምምቓል ስራሕ እዚ ቅኑዕ ይገብሮ: ኣብቲ ዓብዪ ጽሟቚ ምርምር ሃቲ፡ ብቕዓት ናይቲ ኣብ መንጎ መምህርን ተምሃሮን ዘሎ ዝምድና ካብቶም ዝበርትዑ ዝፍለጡ ረቛሒታት ዓወት ትምህርቲ ይቑጸር — እቲ ማሽን ንስራሕ ምህናጽ ዝምድና እትመልሰሉ ግዜ፡ ኣብቲ ዝበለጸ ውጽኢታዊ ረቛሒ ናይ ትምህርቲ ይውዕል።¹² ንመምህራን ዘየድልዩ ክገብር ዝደሊ መሳርሒ፡ ብስነ-ምህሮ እውን ብጌጋ ዝተሃንጸ ምኾነ: ክልሰ-ሓሳብ ማዕቀፍ ደገፍ ነቲ መዓስ ከም ዝድገፍን መዓስ ከም ዝግደፍን ዝፈልጥ ዝያዳ ብቑዕ ሰብ የድልዮ እዩ።¹³

ኣብዚ ነጥቢ እዚ ክፋል ናይቲ ቅንዕና ሓደ መግለጺ ድሌት እውን እዩ፡ ብንጹር ድማ በዚ መልክዕ እዚ ተመልኪቱ ኣሎ: ኣብ መጻኢ ግብሪ ምስቲ መድረኽ ብምዃን ንቕድሚት ከማዕብሎ ኣለዎ — ኣብ ልዕሊ ሓደ ዘይልክዕ ናይ ምጥዋቕ መብርሂ ግብረ-መልሲ ዝህቡ ወይ ንሓንቲ ዕውትቲ ትርጉም ደርፊ ንድሕሪት ናብቲ ሓባራዊ መዝገብ ዘእትዉ መምህራን፡ ብሞዴል ተሳትፎኣዊ ተግባራዊ ምርምር (ኣክሽን ሪሰርች)።¹⁴ እዚ ናይ ምምላስ ዓንኬል እዚ ገና ኣይተሃንጸን፤ ኣብዚ ከም ህንጻዊ ውጥን እዩ ደው ኢሉ ዘሎ፡ ከም መግለጺ ናይ ዘሎ ኩነታት ኣይኮነን።

7.5 ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ገና እንታይ ከም ዝጎድል

ሓደ ብሓባር ዝርእን ብሓባር ዝደርፍን ክፍሊ፡ ብዙሕ ነገር ኣለዎ — ግን ገና ካብ ውሽጢ እቲ ክፍሊ ባዕሉ ዝመጽእ ዝኾነ ናይ ትምህርቲ ኣርእስቲ የብሉን። ክሳብ ሕጂ ኩሉ ትሕዝቶ ናብ ሓደ ኣንፈት ጥራይ እዩ ዝውሕዝ: ካብ ማህደር ናብታ ጉጅለ። እታ ናይ ምሉእ እቲ ኣምር ዝጸዓቐት ቁራጽ ነዚ ኣንፈት እዚ ትግልብጦ: ነቲ ተምሃሮ ምስኦም ዘምጽእዎ ነገር — ደርፍታት ዓዶም — ናብ ኣርእስቲ ትምህርቲ ትቕይሮ፡ ንባዕሎም እቶም ተምሃሮ ድማ ነቲ ዝገልጽዎ ሰባት ትገብሮም። ኣብቲ እዋን እቲ — ብቋንቋ፡ ብማሕበራውን ብሰብኣውን መዳይ — እንታይ ከም ዝኸውን፡ ናይታ ዝቕጽል ምዕራፍ ኣርእስቲ እዩ፡ በዚ ድማ እዛ መጽሓፍ ናብ ዝለዓለ ጥርዛ ትበጽሕ።

ምዕራፍ 8 · Coro One Sky: ደርፊ ካብ ገዛ፡ ብሓድሽ ቋንቋ ተደሪፋ

8.1 እቲ ልምምድ

እቲ ኣብዛ ምዕራፍ እዚኣ ዝዝረበሉ ዘሎ ልምምድ፡ ብሓንቲ ምሉእ ሓሳብ ክግለጽ ይከኣል እዩ: ሓደ ኣባል መዘምራን ካብ ገዝኡ (ዓዱ) ሓንቲ ደርፊ የምጽእ፤ እታ ጉጅለ ብሓባር ናብቲ ሓድሽ ቋንቋ ትትርጉማ፤ ድሕሪኡ ኩሎም ይደርፍዋ — ብጣልያንኛ፡ ብጀርመንኛ — ኣብ ልዕሊ እቲ ናይ ቀደም ዜማ።

ኣብ ውሽጡ እንታይ ተሓቢኡ ከም ዘሎ ንምርኣይ፡ ነዚ መስርሕ እዚ ብጭቡጥ ክትስእሎ ኣለካ። ሓደ ሶርያዊ መንእሰይ ነቲ ኣዲኡ እትደርፎ ዝነበረት ዜማ ይድንድን፤ ነቶም ናይ ዓረብኛ መስመራት ይጽሕፎም እሞ ነታ ጉጅለ መስመር ብመስመር ትርጉሞም እንታይ ምዃኑ ይገልጸላ — ብሓቂ ትርጉሞም እንታይ ምዃኑ፡ ምኽንያቱ ናይ መዝገበ-ቓላት ቃል ነዚ እኹል ስለ ዘይኮነ። እታ ጉጅለ ናይ ጣልያንኛ ሓረጋት ተቕርብ፡ ትነጽግ፡ ትጸርብ: እዚ መስመር እዚ ነቲ ዜማ ኣዝዩ ነዊሕ እዩ፡ እዛ ቃል እዚኣ ኣብ ልዕሊ እቲ ቃና ኣይትሰማማዕን እያ፡ ኣብዚ እቲ ጸቕጢ ኣብ ካልአይቲ ቀለም ክወድቕ ኣለዎ። ኣብቲ ዘረባ ዝዕንቀፈሉ ቦታ መምህር ብሰዋስው ይሕግዝ። ድሕሪ ክልተ ምሸታት ክትድረፍ እትኽእል ሓንቲ ናይ ጣልያንኛ ቤት ትዳሎ። ሽዑ እቶም መዘምራን ደው ይብሉ እሞ ይደርፍዋ — እቲ እታ ደርፊ ናቱ ዝኾነት መንእሰይ ድማ፡ ዕስራ ሰባት ነቲ ኣዲኡ ብናይ ቀደም ቋንቋ እትደርፎ ዝነበረት ብሓድሽ ቋንቋ ክደርፍዎ ይሰምዕ።

ኣብዚ ቀሊል ልምምድ እዚ ኩሎም ፈትልታት ናይዛ መጽሓፍ ኣብ ሓንቲ ነጥቢ መጺኦም ይራኸቡ። ነቲ ኣሰራርሓኡ ገንጺልካ ምርኣይ ጠቓሚ እዩ — ኣብዚ ሓሙሽተ መካኒዝማት ይሰርሑ ኣለዉ፡ ንነፍሲ ወከፎም ድማ ንበይኑ ኣብ ሓንቲ ካብተን ናይ ቅድሚ ሕጂ ምዕራፋት መርትዖ ተዳልዩ ተቐሚጡ ኣሎ።

8.2 እቶም ሓሙሽተ መካኒዝማት

ቀዳማይ: እቲ ዜማ ድሮ ኣብኡ ኣሎ። ምዕራፍ 5 ብዝርዝር ኩነታት እያ ተዛዚማ ነይራ: ሓንቲ ደርፊ ንጽሑፍ እትድግፎ፡ እቲ ዜማ ቀሊል ክኸውን ከሎ፡ ክደጋገም ከሎን ኣቐዲምካ ክትመሃሮ ዘየድሊ ክኸውን ከሎን ጥራይ እዩ — ምኽንያቱ እቲ ናይ ራሰት ተጻራሪ ውጽኢት ብልክዕ ካብቲ ተሳተፍታ ንጽሑፍ ከምኡ እውን ንጋሻ ዜማ ብሓንሳብ ክመልኩ ዝነበሮም ኩነታት እዩ ተፈጢሩ።¹ እታ ካብ ገዛ ዝመጸት ደርፊ እዚ ቅድመ-ኩነት እዚ ብምሉእነት ዝማልኣሉ ናይ ዶብ ኩነታት እያ: እቲ ዜማ ካብ ቁልዕነት ጀሚሩ ዝተጠርየ እዩ፡ ምስ ህርመት፡ ንውሓት መስመርን ቅርጺ ጸቕጥን — እቲ ብመሰረት ዋላስ ነቲ ጽሑፍ «ዝጥርንፎ» ምሉእ ማዕቀፍ ደገፍ፡ ኣብ ዝኽሪ ተዳልዩ ደው ኢሉ ይጸንሕ።² እተን ሓደስቲ ቃላት ጣልያንኛ ኣብ ውሽጢ ሓደ ናይ ቀደም፡ ብዕምቆት ዝሰረጸን ብስምዒት ዝመልአን ቅርጺ ይንጠልጠላ። ንሓደ ወጻኢ ቋንቋ ንምዕቃብ ምርምር ዝኽሪ ካብዚ ዝሓሸ ምቹእ ቦታ ኣይፈልጥን እዩ።

ካልኣይ: ምትርጓም ምስ ቃል ናይ ምስራሕ ዝዓመቐ መልክዕ እዩ። ምዕራፍ 4 ነቶም ንሓንቲ ቃል ዘጣብቑ ሰለስተ ባእታታት ብስም ጠቒሳቶም ነይራ: ድሌት፡ ምድላይ፡ ገምጋም።³ ሓባራዊ ትርጉም ናይታ ደርፊ ነዞም ሰለስቲኦም ናብ ዝለዓለ ደረጃ የብጽሖም። እቲ ድሌት ብስነ-ምህሮ ሰብ-ሰራሕ ዘይኮነስ፡ ሓቀኛ እዩ — እዚኣ ናተይ ደርፊ እያ፡ ትርጉማ ድማ ልክዕ ክኸውን ኣለዎ፤ እቲ ምድላይ ብመዝገበ-ቓላት፡ ብመምህርን ብሓባራዊ ክትዕን ይሓልፍ፤ እቲ ገምጋም ድማ እቲ ክሕሰብ ዝኽእል ዝተረረ ገምጋም እዩ: እታ ቃል ቅንዕቲ ጥራይ ዘይኮነትስ፡ ክትድረፍ እትኽእል እውን ክትከውን ኣለዋ — ብዝሒ ቀለማት፡ ጸቕጢ፡ ድምጺ። ነፍሲ ወከፍ መስመር ብሓባራዊ መልክዕ ሓደ ብዙሕ-ምርጫዊ ግሎስ እዩ: ኣማራጺታት ምፍጣር፡ ምምዛን፡ ምንጻግ።⁴ ኣብ መወዳእታ ተሰሪሑ ደው ዝብል ነገር ድማ፡ እታ ጉጅለ ባዕላ ዘፍረየቶ እዩ — ጽልዋ ምፍራይ (ጀነሬሽን ኢፈክት)፡ ካብቶም ዝበርትዑ ውጽኢታት ስነ-ኣእምሮ ዝኽሪ ሓደ ዝኾነ፡ ልክዕ ከምዚ ይብል: ምስቲ ዝተነበበ ጥራይ ክነጻጸር ከሎ እቲ ባዕልኻ ዘፍረኻዮ ኣብ ኩሎም ቅርጽታት መርመራ ብዝሓሸ ይዝከር።⁵

ሳልሳይ: ግደታት ይቀያየሩ። ኣብ ኮርስ ቋንቋ ስደተኛ ብቕርጺ ዝጎደሎ ሰብ እዩ — እቲ ገለ ነገር ዝጎድሎ ሰብ። ኣብዚ ልምምድ እዚ ግን ንንውሓት ግዜ እታ ደርፊ ናይቲ ክፍሊ እንኮ ክኢላ ንሱ እዩ: ንሱ ነቲ መበቆል ይፈልጦ፡ ንሱ እቲ ትርጉም ብልክዕ ተሰማሚዑ ዶ ኣይተሰማምዐን ይውስን፡ መምህርን እታ ጉጅለን ኣብኡ ይምርኮሱ። እቲ ኣብ ምዕራፍ 2 ንውጽኢት ዘበላሹ ጽልዋኡ ዝተረጋገጸ ጭንቀት ቋንቋ፡ ኣብ ልዕሊ ምስሊ ገዛእ ርእስኻ ምስ ዘሎ ሓደጋ እዩ ዝተኣሳሰር — ምስቲ ከም ቆልዓ ከም ዝስማዕ ዘሎ ዝሰምዕ እኹል ሰብ።⁶ ኣብዚ ግን ብልክዕ ብኣንጻሩ ይኸውን: እቲ ሓድሽ ቋንቋ ክገልጾ ቅድሚ ምኽኣሉ፡ ብቕዓት ክርአ ይጅምር። እቲ ናይ ምዕራፍ 6 መጽናዕቲ Sing Up ነዚ ተመኩሮኣዊ ኣሰር ሂቡ ነይሩ: ዕውት ምድራፍ ምስ ምስሊ ገዛእ ርእስኻን ስምዒት ምጽንባርን ተተሓሒዙ እዩ — ከም መካኒዝም እቶም ደረስቲ ንዝተሰምዐ ርእሰ-ውጽኢታውነት ይግምቱ።⁷

ራብዓይ: ምውህሃድ ናብ ክልቲኡ ኣንፈት ይሰርሕ። ምውሓጥ (ኣሲሚሌሽን) ከምዚ ይብል: ደርፍታትካ ንድሕሪት ግደፈን እሞ ደርፍታትና ተመሃር። እዚ ልምምድ እዚ ግን ብኣንጻሩ ይብል: ደርፍኻ ኣብቲ ሓድሽ ቋንቋ ክትህሉ ብቕዕቲ እያ። መበቆላዊ መንነት ናብ ጎድኒ ኣይድርበን እዩ፡ እንታይ ደኣ ናብቲ ካልእ ወሰን ይሰጋገር፤ እቲ ሓድሽ ቋንቋ ናይ ዛንታኻ ተወዳዳሪ ኣብ ክንዲ ምዃን ጾር ዛንታኻ ዝሽከም ይኸውን። እዚ ከም ሜላ ትምህርቲ ዘይኮነስ፡ ብቓል ብቓሉ ትርጉም Translanguaging እዩ: ኣብ ልዕሊ ሓንቲ ቤት ደርፊ ዝሰርሑ ዘለዉ ክልተ ቋንቋታት።⁸ እታ ተቐባሊት ሕብረተሰብ ድማ ፈታኒት ዘይኮነትስ፡ መኻፍልቲ ትርጉምን ሓቢራ እትደርፍን እያ — ሓንቲ ደርፊ ትመሃር፡ ኣብ ድሕሪኣ ዘሎ ሓደ ዛንታ ትመሃር፡ ናይቶም ምስኦም እትደርፍ ሰባት ሓንቲ ንእሽቶ ክፋል ትመሃር። ኣብ ኩሎም እቶም እዛ መጽሓፍ እትገልጾም ቅርጽታት፡ እዚ ደቂ ዓዲ ካብቲ ሓድሽ መጻኢ ገለ ነገር ዝመሃሩሉ እንኮ ቅርጺ እዩ — ምውህሃድ ናይ ሓደ ኣንፈት መገዲ ኮይኑ ኣይተርፍን።

ልክዕ ከምዚ ዝኣመሰለ ኩነታት ንጽልኢ (ቅድመ-ፍርዲ) ከም ዘጉድል፡ ትምኒት ጥራይ ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ካብቶም ኣብ ማሕበራዊ ስነ-ኣእምሮ ብዝበለጸ ዝተፈተኑ ውጽኢታት ሓደ እዩ። እቲ ናይ ጎርደን ኦልፖርት ክልሰ-ሓሳባዊ ግምት ርክብ ነቶም ኣብ መንጎ ጉጅለታት ዝግበር ምርኻብ ጽልዋ ዘርእየሎም ኩነታት ይሰምዮም: ኣብቲ ኩነታት ማዕረ ደረጃን ሓደ ሓባራዊ ሸቶን — እቲ ኣብ ልዕሊ ልዕሊ ሓሙሽተ ሚእቲ መጽናዕትታት ዝተገብረ ዓብዪ ሜታ-ትንተና ፐቲግሩን ትሮፕን ድማ የረጋግጽ: ርክብ ብሓፈሻ ከምኡ ኢሉ እውን ንጽልኢ የጉድል እዩ፡ ግን ኣብ ትሕቲ ኩነታት ኦልፖርት ብዝበርትዐ መገዲ ይገብሮ።⁹ ነዞም ኩነታት እዚኦም ምስዚ ልምምድ እዚ ኣቐሚጥና ነንብቦም: ምቕይያር ግደታት ማዕረ ደረጃ የቑም፡ እታ ክትድረፍ እትኽእል ቤት ድማ እቲ ሓባራዊ ሸቶ እያ። ሙዚቃ ኣብ ልዕሊኡ ዝውስኾ ነገር — ሓባራዊ ህርመት፡ ሓባራዊ ትንፋስ፡ ከምኡ እውን ኣብታ ዝተተርጎመት ደርፊ ሓንቲ ደርፊ ካብ ኣስመራ ልክዕ ብዛዕባ እቶም ናይዛ ናይዚ ደርፊ ተስፋታት ከም እትዛረብ እቲ ብእዝኒ ዝስማዕ ተመኩሮ — ኣብ ምስትውዓል ሙዚቃ ከም መካኒዝም ማሕበራዊ ምትእስሳር ይዝተየሉ እዩ፤ ከም ሓደ ንጽልኢ ዝድምስስ ዝተረጋገጸ መትናዊ-ስነ-ህይወታዊ መምሰሲ ጌርካ ምሻጡ ግቡእ ኣይኮነን፡ ግን ከም ሓደ ተኣማኒ መዕበዪ ናይ ኩነታት ርክብ ምቕማጡ ምሉእ ብምሉእ ግቡእ እዩ።¹⁰

ሓምሻይ: እቲ ምቕራብ ካብ ፍርሒ ናጻ እዩ። ኣብ መወዳእታ ይድረፍ — ምስቲ ኣብ ውሽጢ ብዙሕ ዝተዓቀበ ንጽል ድምጺ፡ ብዘይ ሓደጋ ሕፍረት ካብ ቀዳመይቲ መዓልቲ ጀሚሩ ዝከኣል እንኮ መልክዕ ናይ ብዓውታ ምፍራይ ሓድሽ ቋንቋ (ምዕራፍ 6)። እታ ዝተተርጎመት ደርፊ ድማ ኣይትጠፍእን እያ: ናብ ማህደር እታ ጉጅለ ትኣቱ እሞ ብተደጋጋሚ ትድረፍ — እቲ ሃንደበታዊ ምጥራይ ዘድልዮ ምድጋም (ምዕራፍ 4)፡ ፈጺሙ «ልምምድ» ከይተባህለ ኣብ ውሽጣ ተሰሪቱ ኣሎ።

ንጹር እዩ: ካብዞም ሓሙሽተ መካኒዝማት ዋላ ሓደ ምህዞ ናይዛ መጽሓፍ ኣይኮነን — ዜማዊ ማዕቀፍ ደገፍ፡ ዕምቆት መስርሕ፡ ጽልዋ ምፍራይ፡ ርእሰ-ውጽኢታውነት፡ ምጉዳል ፍርሒ፡ እዚኦም ኩሎም ብርእሶም ዝተረጋገጹን ብኸፊሉ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝተፈልጡ ውጽኢታትን እዮም። እዚ ልምምድ እዚ ንዓኣቶም ኣብ ሓደ ቅርጺ ብሓንሳብ ምስኳዕ እዩ። ልክዕ ኣብዚ እዩ ሓይሉ ዘሎ — ብቕንዕና እንተ ተዛሪብና ድማ እቲ ናይ መወዳእታ ዓንቀጽ ናብኡ ዝምለስ ጸገም መርትዖኡ እውን።

8.3 እቲ ዛንታ (ናሬቲቭ): ስለምንታይ እዚ ኩሉ ሓደ ዛንታ ከም ዘድልዮ

Pontivo ነዚ ልምምድ እዚ — ከምኡ እውን ነቲ ኣብ ድሕሪኡ ዘሎ ኣገባብ — ከም ሓደ ዛንታ እዩ ዘዘንትዎ: Coro One Sky፡ ብዛዕባ ሓንቲ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝመጹ ቆልዑ ኣብ ትሕቲ ሓንቲ ሰማይ ብሓባር ዝደርፉላ መዘምራን ዝገልጽ ስእላዊ ዛንታ (ኮሚክ)። ሓደ ሰብ ነዚ ከም ደጋዊ ሽፋን ጥራይ ክወስዶ ይኽእል እዩ። ኣእምሮኣዊ ምርምር ግን ካብዚ ብዙሕ ከም ዝዓቢ ይሕብር።¹¹

ጀሮም ብሩነር — እቲ ኣብ ምዕራፍ 7 ምስሊ ማዕቀፍ ደገፍ ካብኡ ዝመጽእ ሰብ — ምዝንታው (ናሬቲቭ) ናይ ምሕሳብን ምርዳእን ሓደ ናጻ፡ ዘይትካእ ኣገባብ ምዃኑ ይሞግት: ደቂ ሰባት ንማሕበራዊ ክውንነት ብዛንታታት እምበር ብስነ-መጎታውያን ምሉእ ሓሳባት ኣይኮኑን ዝውድብዎ።¹² ማርን ኦትሊን ነዚ ናብ መደብ ምርምር ይቕይርዎ: ልብ-ወለዳዊ ስነ-ጽሑፍ (ፊክሽን) ከም ምምሳል (ሲሙሌሽን) ናይቲ ማሕበራዊ ዓለም ይሰርሕ — ይጽምቍ፡ የጽዕቕ፡ ንኣንባቢ ድማ በቶም ባዕሉ ዘይሓለፎም ማሕበራውያን ተመኩሮታት ከም ዝሓልፍ ይገብሮ።¹³ ንስነ-ምህሮ ቋንቋ ኣብዚ ሓደ ካልእ ገና ኣብ ምዕራፍ 2 ዝተራእየ ጭቡጥ ውጽኢት ይውሰኾ: እቲ ውሕጅ መጻሕፍቲ ምስ መጻሕፍቲ ዛንታ እዩ ሰሪሑ ነይሩ፡ ልምዲ ሰፊሕ ንባብ (Extensive Reading) ድማ ካብ ሽዑ ጀሚሩ ብተደጋጋሚ ከም ዘርእዮ፡ ዛንታዊ፡ ብድሌትካ ዝተመርጸ፡ ቀሊል ናይ ንባብ ትሕዝቶ — ኣብ ውሽጡ ስእላዊ ዛንታታት (ኮሚክስ) ብንጹር ዝተኻተቱ — ንቋንቋ ይድግፍ፡ ምኽንያቱ እቲ ዛንታ ንኣንባቢ ናብቲ ሓደ ልምምድ ክደፍኦ ዝነበሮ ቦታ ስለ ዝስሕቦ።¹⁴

ስለዚ ኣብ ውሽጢ እቲ ኣምር እቲ ዛንታ ሰለስተ ዕማማት ይሽከም። ነቲ ኣገባብ ገጸ-ባህርያትን ተኸታታልነትን ይህቦ: እቲ ነቲ ኮሚክ ዘንብብ፡ ልክዕ በቲ እዚ ልምምድ እዚ ዝሓቶ ተመኩሮ ዝሓልፉ ቆልዑ ይርኢ — ጋሻነት፡ ንመጀመርታ ግዜ ብሓባር ምድራፍ፡ ናይ ገዛእ ርእስኻ ደርፊ —፡ ብምኽንያቱ ድማ ንቕድሚት እንታይ ከም ዝመጽእ ይፈልጥ፤ ቅድመ-ግምት ኣብ ምርዳእ ይሕግዝ፡ ንቆልዑ ብማዕረ ከምታ ነዚ ቅርጺ እዚ ንመጀመርታ ግዜ ክትፍትኖ እትደፍር መምህር። ብሸቶ-ቋንቋ ቀሊል ናይ ንባብ ትሕዝቶ ይህብ፡ ብቓል ብቓሉ ትርጉም ምስ ድርብ ምስጢር — ምስልን ጽሑፍን —፡ ኣብ ልዕሊ እቲ መድረኽ ብዝወሓደ ተሰካፍነት ኣብ ዝርከብ መልክዕ እታዎት። ነቲ ኣገባብ ድማ ክዝንቶ ዝኽእል ይገብሮ: ሓንቲ ቤት ትምህርቲ፡ ሓንቲ ምሸት ወለዲ፡ ሓደ መራሒ መዘምራን ካብ ዝኾነ ዝርዝር ክልሰ-ሓሳባዊ ግምታት ንላዕሊ ነታ «ኣብ ትሕቲ ሓንቲ ሰማይ ዘላ መዘምራን» ብዝቐልጠፈ ይርድእዋ።

ኣብዚ እውን ደረት ቅንዕና: መርትዖታት ዛንታ ካብ ምርምር ንባብን ልብ-ወለዳዊ ስነ-ጽሑፍን እዮም ዝመጹ፤ ሓደ ናይ መድረኽ ኮሚክ ነዞም ዕማማት እዚኦም ከም ዘማልእ፡ ምስግጋር እዩ፡ መርትዖ ኣይኮነን።¹⁵ እቲ ኮሚክ ናይቲ ኣምር እቲ ብዝወሓደ ክልካዕ ዝኽእል ክፋል እዩ — ብተመሳሳሊ እዋን ድማ እቲ ዝሓሰረ: ግዜ ትምህርቲ ኣይሰርቕን እዩ፡ ምስ ዝኾነ ነገር ድማ ኣይወዳደርን እዩ። ንእሽቶ ውርርድን ተኣማኒ ረብሓን ዘለዎም ውርርዳት ክግበሩ ይኽእሉ እዮም፡ ከም ውርርድ ጥራይ ክሳብ ዝተመዝገቡ።

8.4 መትከል ጥንቃቐ — ከምኡ እውን ሓደ ዓብዪ ውርርድ

ኣብ መወዳእታ ናይዛ ምዕራፍ እዚኣ ክልተ ነገራት ብግድን ክተርፉ ኣለዎም፡ ብፍላይ ምኽንያቱ እዚኣ ናይታ መጽሓፍ ዝሞቐት ምዕራፍ ስለ ዝኾነት።

እቲ ቀዳማይ ናይ ድሕነት መትከል እዩ። ደርፍታት ገዛ ገለልተኛታት ኣይኮናን: ምስአን ቁልዕነት፡ ስድራቤት፡ ሓድሓደ ግዜ ምፍልላይን ካብኡ ዝኸፍኡ ዝኽርታትን ተተሓሒዞም ኣለዉ። ሓደ ንሰባት ነቲ ዝያዳ ውልቃዊ ነገሮም ናብ ትሕዝቶ ትምህርቲ ክቕይርዎ ዝዕድም ቅርጺ፡ ከም ተሪር ሕጊ ፍቓደኛነት የድልዮ — ናይ መን ደርፊ ከም እትድረፍ፡ እቲ እታ ደርፊ ናቱ ዝኾነት ሰብ ጥራይ እዩ ዝውስን፤ እቲ (ገና) ዘይደሊ፡ ደርፍታት ካልኦት ይደርፍ፡ እዚ ከም ዝኾነ ጉድለት ከይተቖጽረ። ዋላ ሓደ ሰብ ድማ ከም ወኪል «ባህሉ» ኣይሽየምን እዩ: ሓደ መንእሰይ ናቱ ደርፊ እዩ ዘምጽእ፡ «ሙዚቃ ሶርያ» ኣይኮነን። እቲ ኣብ መንጎ ኣኽብሮትን ምርኢትን ዘሎ መስመር ቀጢን እዩ፡ በቲ ውሳነ ዘለዎ ቦታ ድማ ይሓልፍ: ምስቲ ደራፊ፡ ምስቲ ቅርጺ ኣይኮነን።¹⁶

እቲ ካልኣይ ጸብጻብ መርትዖታት እዩ፡ ብዘይ ዝኾነ ምሽፋን: እቶም ሓሙሽተ መካኒዝማት በብውልቂ ዝተረጋገጹ እዮም፤ ኣብ ውሽጢ እዚ ቅርጺ እዚ ምውህሃዶም ግን ኣይተረጋገጸን። እዛ መጽሓፍ ክሳብ እትፈልጦ፡ ከም ሓደ ዝተዋሃሃደ ስነ-ምህሮኣውን ናይ ምውህሃድን ቅርጺ እታ ዝተተርጎመት ደርፊ ገዛ ብተመኩሮ ኣይተፈተሸትን — እዚ ናይ ምሉእ እቲ ኣምር ማእከላይ ናይ ንድፊ ውርርድ እዩ፡ እቲ ዝበለጸ መሰረት ምኽንያታትን እቲ ዝቐጠነ መሰረት ቀጥታዊ መርትዖታትን ዘለዎ።¹⁷ ንርእሱ ስነ-ፍልጠታዊ እየ ዝብል ኣምር፡ ምስዚ ዝገጥመሉ ልክዕ ሓደ ቅኑዕ መገዲ ጥራይ ኣለዎ: ነቲ ውርርድ ስም ምሃብ፡ ነቲ ሓደጋ ንእሽቶ ምግባር፡ ንመለክዒ ምውጣን። ብልክዕ እንታይ ክልካዕ ከም ዘለዎ — ብሓፈሻኡ ድማ እዚ ኣምር እዚ እንታይ ክገብር ከም ዝኽእልን እንታይ ከም ዘይክእልን —፡ እዚኣ እታ ናይ መወዳእታ ምዕራፍ እያ።

ምዕራፍ 9 · ሰለስተ ክፍልታት ትምህርትን ቅኑዕ መርበብ መገድን

9.1 ሰለስተ ክፍልታት ትምህርቲ

እዛ መጽሓፍ እዚኣ ዝገንጸለቶን ዝገለጸቶን ኩሉ ነገር፡ ኣብ ሰለስተ Pontivo ዝተሃነጸለን ጭቡጣት ትርኢታት መጺኡ ይራኸብ — ንሰለስቲአን ድማ ሓንቲ ማሽን እያ እተንቀሳቕሰን።

እቲ ቀዳማይ ክፍሊ ትምህርቲ ኣብ ጀርመን እዩ: ስደተኛታት ጀርመንኛ ይመሃሩ። ናይ ምሸት ፊልም — መበቆሉ ጀርመንኛ ዝኾነ መጽናዕታዊ ፊልም — ምስ ናይ ጀርመንኛ ሸቶ-መስመርን ናይቲ ዝምልከቶ ሰብ ናይ ገዛእ ርእሱ መስመር ቋንቋ ኣደን ይኸይድ፤ ኣብቲ ዘረባ ዝዕንቀፈሉ ቦታ እቲ ምጥዋቕ ይገልጽ፤ ኣብ ሰሙን ሓንሳብ እታ ጉጅለ ትደርፍ፡ ኣብ ዘይስሩዕ ፍልልይ ግዜ ድማ ካብ ሓለብ፡ ኬርሶን ወይ ኣስመራ ዝመጸት ሓንቲ ደርፊ ብናይ ምዕራፍ 8 ዓውደ-መጽናዕቲ ትርጉም ትሓልፍ። እቲ ካልኣይ ክፍሊ ትምህርቲ ኣብ ኢጣልያ እዩ፡ ብሓደ ምቕያር ዘንግታት ጥራይ ድማ ይፈላለ: ስደተኛታት ጣልያንኛ ይመሃሩ — ኣብዚ ስም እቶም መዘምራን One Sky እዩ፡ እዚኣ ድማ እታ ነቲ ኮሚክ ስሙ ዝሃበቶ ትርኢት እያ። እቲ ሳልሳይ ክፍሊ ትምህርቲ እቲ እዛ መጽሓፍ እዚኣ ብእኡ ዝጀመረት ክፍሊ ቦሎኛ እዩ: ጣልያናውያን መንእሰያት እንግሊዝኛ ይመሃሩ — እቲ ሓደ ዓይነት ድርብ መስመር፡ ሕጂ ግን ኣብ ታሕቲ ጣልያንኛ ኣሎ፡ ኣብ መጻወቲ ድማ እቲ ኣብ ክፍሊ ትምህርቲ ብሰንኪ እቲ ድምጹ ዝተቐየረ ቅዳሕ ዝፈሸለ መጽናዕታዊ ፊልም ይኸይድ ኣሎ።

ሰለስተ ክንድዚ ዝፈላለዩ ኩነታት — ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ምውህሃድ፡ ኣብ ሃገር ምብጻሕ ምውህሃድ፡ ኣብ ብልጽግና ናይ ቤት ትምህርቲ ወጻኢ ቋንቋ — ብሓደ ሞተር ክንቀሳቐሱ ምኽኣሎም፡ ናይ ዕዳጋ ብልሓት ኣይኮነን፡ እንታይ ደኣ ውጽኢት ናይቲ ክልሰ-ሓሳብ እዩ: ምጥራይ ቋንቋ ኣብ ኩሉ ቦታ ንሓደ ዓይነት ኩነታት — ዝርዳእ እታዎት፡ ምስራጽ፡ ትሑት ፍርሒ — ዝስዕብ እንተ ኾይኑ፡ እተን ትርኢታት ብምድላው ዘንግታት ጥራይ እየን ዝፈላለያ: ኣየናይ ቋንቋ እዩ ሸቶ፡ ኣየናይ እዩ ማዕቀፍ ደገፍ፡ መን እዩ ነታ ጉጅለ ዝመርሓ።¹

በዚ ምኽንያት እዚ ድማ እዞም ሰለስተ ክፍልታት ትምህርቲ ዕጹው ዝርዝር ኣይኮኑን። ምምሕዳር ንስደት ኣብ ዝተፈላለዩ ሳጹናት ይመቕሎ — ኣብዚ «ኤክስፓትስ» (ናይ ወጻኢ ክኢላታት)፡ ኣብቲ «ስደተኛታት» —፡ ኣብ ልሙድ ሃዋህው ትምህርቲ ድማ እዘን ጉጅለታት እዚአን ፈጺመን ኣይራኸባን እየን። ግን ብኣእምሮኣዊ መዳይ እታ ናይ ቤት ጽሕፈት ትካል ኣየርላንዳዊት መሃንድስን እቲ ናይ ምዕራፍ 8 ሶርያዊ መንእሰይን ምስ ሓደ ዓይነት ተመኩሮታት እዮም ዝገጥሙ: ምጥፋእ ቋንቋዊ ርእሰ-ምምሕዳር፡ ናይ ብቐጻሊ ዘይምርዳእ ድኻም፡ ከም ሓድሽ ናይ ምትእስሳር ስራሕ። ነቶም እዛ መጽሓፍ እትገልጾም ኩነታት፡ ሕጋዊ መሰረት መንበሪ ፍቓድ ተለዋዋጢ (ቫርያብል) ኣይኮነን፤ እቲ ንኮርስ ምውህሃድ ዝድግፍ ምድላው ዘንግታት፡ ነቲ ኣህጉራዊ ክኢላን ስድራቤቱን እውን ይድግፎም እዩ። ነታ ክፍልታት ትምህርታ ካብ ነዊሕ ግዜ ጀሚሩ ማዕረ ዝኾነ ናይ መጀመርታ ክፍሊ ብዙሕ-ልሳናውያን ዝኾኑላ ሓፈሻዊት ቤት ትምህርቲ እውን ይድግፋ እዩ: ኣብ ዘይተመሳሰሉ ክፍልታት ብሓባር ንምርኣይን ንምድራፍን ዝኾነ ናይ ፍልጠት መእተዊ ዕንቅፋት ኣየድልን እዩ — ብመለክዒ ነጥብታት ቅድሚ ምፍልላዮም ንቆልዑ ከም ሓንቲ ጉጅለ ኮይኖም ክሰርሑ የኽእሎም። እቲ ካብ ጸገማት ስደተኛታት ዝተወልደ ነገር፡ ኣብ ዝኾነ ቦታ ንዓኣቶም ጥራይ ኣይኮነን ተሃኒጹ።

9.2 ድሕሪ ሓደ ዓመት ኣማል — ሓደ ክልሰ-ሓሳባዊ ግምት

ኣብዚ ነጥቢ እዚ ነታ ናይ መጀመርታ ትርኢት ናይ ምፍታሕ ፈተና ኣዝዩ ዓብዪ ምኾነ ነይሩ: ድሕሪ ናይ ሓደ ዓመት ናይ ምሸት ፊልምታትን ልምምድ መዘምራንን ኣማል፡ ኣብቲ ናይ ሱፐርማርኬት መኽፈሊ ቦታ — ኣብዚ ግዜ እዚ ድማ ትምልስ። እዛ መጽሓፍ እዚኣ ኣብ ቅድሚ እዚ ፈተና እዚ ምሉእ ብምሉእ ኣይትድንንን እያ፡ ምኽንያቱ ልክዕ እዛ ትርኢት እዚኣ ሓቂ ዘይኮነትስ፡ እቲ ኣብዚ ብዛዕባ ቅኑዕ ምፍታሹ ዝዝረብ ዘሎ ክልሰ-ሓሳባዊ ግምት እያ። እቲ ክበሃል ዝከኣል፡ ዝያዳ ትሑትን ዝያዳ ድልዱልን እዩ: ድሕሪ ከምዚ ዝኣመሰለ ሓደ ዓመት ኣማል ናይ ብዙሓት ሚእትታት ሰዓታት ሓቀኛ፡ ዝተረድአ ጀርመንኛ ሰሚዓ ክትከውን እያ — ኣብ ናይ ሽዱሽተ ሚእቲ ሰዓታት ኮርስ ፈጺሙ ክኣቱ ዘይክእል ብዝሒ ዝዝረብ መዓልታዊ ቋንቋ፤ ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ኣዘራርባታት ብልክዕ ቃላዊ ቅርጾም ኣብ ኢዳ ክህልዉዋ እዮም፡ ምኽንያቱ ደሪፋቶም እያ፤ ደጊም ድማ ንበይና ኣይክትከውንን እያ: እቶም ኣብ ጎድኖም ደው ኢልካ ምሉእ ዓመት ዝደረፍካ ሰባት፡ ደጊም ኣብ ቅድሚኦም ኣፍካ ዝዕጾ ጋሻታት ኮይኖም ኣይተርፉን እዮም። እዚ ነታ «Sammeln Se Punkte?» እትብል ንምርዳእን እናሰሓቕካ ብርእስኻ ንምንጻግን ይኣክል ዶ ኣይኣክልን፡ ዋላ ሓደ ሰብ ኣይፈልጥን እዩ — ገና ዋላ ሓደ ሰብ ኣይፈልጥን እዩ። እቲ ካብ ስርዓት ኮርስ ምዕራፍ 1 ዘሎ ፍልልይ ኣብ መብጽዓ ኣይኮነን ዘሎ። እቲ ፍልልይ እቶም ኩነታት ቅኑዓት ኣብ ምዃኖም እዩ ዘሎ — እቲ ውጽኢት ድማ ክልካዕ ይኽእልን ክልካዕ ኣለዎን።

9.3 እዚ ኣገባብ እዚ ክገብሮ ዘይክእል

ግን ቅድሚኡ ደረታት፡ እቶም መሰረታውያን ደረታት ከኣ፡ ደጋውያን ዘይኮኑ።

እዚ ኣገባብ እዚ ንዝኾነ ሰብ ተዛራቢ ኣይገብሮን እዩ። እቲ ነዛ መጽሓፍ እዚኣ መሰረት ዝህባ ምርምር፡ ሓደ ገና ኣብ ምዕራፍ 2 ብስም ዝተጠቕሰ ክፉት ጎድኒ ኣለዎ: ምርዳእ ግድነታዊ እዩ፡ ግን ምናልባት እኹል ኣይኮነን። ናይ ገዛእ ርእስኻ፡ ብናጻ ዝተቐርጸ ዝርርብ — ኣብ ዝርርብ ትርጉም ምውሳን፡ ንናይ ገዛእ ርእስኻ ምሉእ ሓሳብ ምቅላስ — ብመሰረት ኩሎም ውጽኢታት ምርምር ምፍራይን ምትእስሳርን ዋላ ሓደ እታዎት ዘይትክኦ ናጻ ዕማም ኣለዎ።² ካብ ምፍራይ ቋንቋ Pontivo ንምድራፍ ጥራይ እዩ ዝሽፍን — ቃል ብቓሉ፡ ውሑስ ምፍራይ፡ ክቡርን ድሩትን ዝኾነ። ናጻ ዝርርብ ካብቲ መድረኽ ወጻኢ እዩ ዝፍጸም ወይ ብሱሩ ኣይፍጸምን፤ ንዑኡ ናይ ምፍጣር ዕማም ምስ መምህራን፡ መጻምድቲ ቋንቋ (ታንደም)ን ምርኻባትን ይተርፍ። ነዚ ኣገባብ እዚ ከም ምሉእ መተካእታ ምምሃር ቋንቋ ገይሩ ዝሸጦ ዝኾነ ሰብ፡ ነዛ መጽሓፍ እዚኣ ኣየንበባን።

እዚ ኣገባብ እዚ ክእለት ምንባብ ከም ዘሎ ገይሩ እዩ ዝኸይድ። እቲ ናይ ክፋል II ልቢ ዝኾነ ድርብ መስመር፡ ጽሑፍ እዩ። እቲ ከንብብ ዘይክእል ወይ ብጸገም ዘንብብ ሰብ — ኣብ ኮርሳት ምውህሃድ ድማ ፈጺሞም ፊደል ዘይቆጸሩ ወይ ካልእ ጽሕፈት ሒዞም ዝመጹ ሰባት ይቕመጡ እዮም — ንዑኡ ልክዕ እቲ ኣብዚ ብዝበለጸ ዝተረጋገጸ መካኒዝም ይተርፎ።³ ንኸምዚኦም ዝኣመሰሉ ተምሃሮ ድምጺ፡ ምስልን ደርፍን ይተርፉ፤ እዚ ይኣክል ዶ ኣይኣክልን፡ ክፉት እዩ። ነዚ ደረት እዚ ምሕባእ ሕሱር ምኾነ፡ ምኽንያቱ ነታ ዝደኸመት ጉጅለ ስለ ዝትንክፍ።

እዚ ኣገባብ እዚ ኣብ መሰላት ይምርኮስ። ሓቀኛ ፊልም ንብረት ካልኦት እዩ፤ እንታይ ክርአ ከም ዝኽእል፡ ኣብ ልዕሊ እንታይ ትሕተ-ጽሑፋት ክግበርን ኣብ ልዕሊ እንታይ ክጥወቕን ከም ዝኽእል፡ ክኢላታት ስነ-ምህሮ ዘይኮኑስ፡ ፍቓዳት (ላይሰንስ) እዮም ዝውስኑ። ተረኽቦ መሰላት ነቲ ማህደር ይድርቶ፡ ሓደ ኣብ ልዕሊ መጠን ዝሃንጽ ኣምር ድማ ነዚ ጽግዕተኛነት እዚ ከም ስርሒታዊ ሓደጋ ክምዝግቦ ኣለዎ — እቲ ዝቕጽል ዓንቀጽ ነዚ ደረት እዝን ነቶም ካብኡ መውጺኢ መገድታትን ይገንጽሎም።

እቲ ምጥዋቕ ብጌጋ ክገልጽ ይኽእል እዩ። ናይ ማሽን ግሎስ ናይ ብቕዓት ዕዳ እዩ (ምዕራፍ 4): ኣንጻር እሙናት መወከሲ ምንጭታት ብዘይ ናይ ናሙና መርመራ ነፍሲ ወከፍ መግለጺ ብዘይ ሽፋን መርትዖ ዝተዋህበ ንእሽቶ መብጽዓ እዩ።

መምህር ድማ ዘይትካእ ኮይኑ ይቕጽል። ዕማም፡ ዝርርብ፡ ምትብባዕ፡ እቲ ማዕቀፍ ደገፍ መዓስ ናብ ታሕቲ ከም ዝወርድ ዝውስን ውሳነ — እቲ መድረኽ ነዚ ኩሉ ከዳልዎ ይኽእል እዩ፡ ግን ክትክኦ ኣይክእልን እዩ (ምዕራፍ 7)። ከም ሞዴል ምቑጣብ ሰራሕተኛታት ብጌጋ ኣብ ዝርድኣሉ ቦታ፡ ኣንጻር ኣንፈት ናይ ገዛእ ርእሱ ህንጸት እዩ ኣብ ስራሕ ክውዕል።

9.4 ተጻራሪነት መሰል ቅዳሕን ህያብ ደርፍን

ካብቶም ናይ ዓንቀጽ 9.3 ደረታት እቲ ሓደ ንርእሱ ፍሉይ ዓንቀጽ ይግብኦ እዩ፡ ምኽንያቱ ኣእምሮኣዊ ዘይኮነስ ሕጋዊ ስለ ዝኾነ — ከምኡ እውን ክቕረጽ ስለ ዝኽእል። ሕጊ መሰል ቅዳሕ ንትምህርቲ ዝኸውን ሓደ ምሕዳግ ይፈልጥ እዩ: ናይ ጀርመን ሕጊ መሰል ቅዳሕ (UrhG) ዓንቀጽ § 60a ንትካላት ትምህርቲ ንዘይንግዳዊ ዕላማታት ናይ ሓደ ዝተሓትመ ስራሕ ክሳብ 15 ሚእታዊት ክጥቀማ የፍቅደለን፡ ንንኣሽቱ ስርሓት ድማ — በዚ ድማ ብሓፈሻ ንውልቀ ግጥምታት ደርፊ — ምሉእ ብምሉእ እውን። ግን ኣብዚ ምሕዳግ እዚ ክልተ መፈንጠራታት ኣለዉ፡ ክልቲኦም ድማ ኣብ ልቢ እዚ ኣምር እዚ ይሃርሙ። ቀዳማይ፡ ንባዕለን እተን ትካላት ትምህርቲ — ኣብያተ ትምህርቲ፡ ዩኒቨርሲቲታት፡ ትካላት ቀጻልን ሞያውን ትምህርቲ — እምበር ንመድረኽ ኣይጠቅምን እዩ: Pontivo ንማህደሩ ኣብ § 60a ክምርኮስ ኣይክእልን እዩ፤ እቲ መሰል ነቲ ብመገዲ እታ ትካል ትምህርቲ ኣብ ውሽጢ ክፍላ ዝግበር ኣጠቓቕማ ጥራይ እዩ ዝወሃብ። ካልኣይ፡ እቲ ሕጊ ልክዕ ንምልክታት ዜማ ሙዚቃ (ኖታ) ናብ ደገ የውጽኦም: ግራፊካዊ ቅርጽታት ናይ ሙዚቃ ስርሓት ብዘይ ፍቓድ ኣብ ክፍሊ እውን ክቕድሑ ኣይክእሉን እዮም።⁴ ሓደ ኣብ ምሉኣት ስርሓት ብምጥሓል ዝነብር ኣገባብ ድማ — ምሉእ ፊልም፡ ምሉእ ደርፊ — ብዓሰርተው ሓሙሽተ ሚእታዊት ዋላ ሓደ ነገር ክገብር ኣይክእልን እዩ። እዚ እዩ እቲ ኣብ ምምሃር ቋንቋ ዘሎ ተጻራሪነት መሰላት: ልክዕ እቲ ብቋንቋን ብስምዒትን ብዝበርትዐ መገዲ ዝድግፍ ትሕዝቶ፡ ኣብ ቦታ ትምህርቲ ብሕጋዊ ውሕስነት ንምጥቃሙ እቲ ዝኸበደ እዩ።

ስለዚ እቲ መገዲ ብሕጋውያን ምሕዳጋት ዘይኮነስ፡ ብፍቓዳት (ላይሰንስ) እዩ ዝሓልፍ — በዚ ድማ ብመገዲ እቲ ኣህጉራዊ መርበብ ናይ ትካላት ምምሕዳር ሓባራዊ መሰላት: ኣብ ጀርመን GEMA ከምኡ እውን ንምልክታት ዜማን ግጥምታትን VG Musikedition፡ ኣብ ኦስትርያ AKM፡ ኣብ ስዊዘርላንድ SUISA፡ ምስአን SACEM፡ PRS፡ ASCAPን መሓዙት ትካላተንን። እቶም መዐቀኒ ዋጋታተን (ታሪፍ) ብታሪኽ ብመሰረት ፈነወ፡ ህዝባዊ ምርኢትን መጻሕፍቲ ትምህርቲ ቤት ትምህርትን እዮም ተቐሪጾም፡ ምሉኣት ስርሓት ንዘድልዮም ውሑሳት ዲጂታላውያን ቦታታት ትምህርቲ ኣይኮኑን።⁵ ክልተ መውጺኢ መገድታት ይርኣዩ እዮም። ህዝባውያን ትካላት ፈነወን ብህዝባዊ ገንዘብ ዝምወላ መራኸቢ ብዙሓንን ንዕጹዋት ሃዋህው ትምህርቲ ናይ ትምህርቲ ፍቓዳት ክህባ ይኽእላ እየን — እዚ ኣብ ህዝባዊ ሓላፍነተን ይካተት እዩ፡ እቶም ኣብ ምዕራፍ 3 ዝተኣከቡ መርትዖታት ትሕተ-ጽሑፋት ድማ ነዚ ብቕጽበት ምኽንያት የቕርቡ። ንደርፍታት ድማ እዚ ኣምር እዚ ናይ ሓባራዊ ምትሕብባር ሞዴል ይሃንጽ — ህያብ ደርፊ: ሙዚቀኛታትን መዘምራንን ንናይ ልምምድን መድረኽን ስርሖም ከም መሳርሒ ነቲ ChordPro ምልክታት ዘለዎ መጽሓፍ ደርፍታት ይጥቀሙሉ፤ ኣብ ክንዲኡ ድማ ወነንቲ መሰላት ብቐጥታዊ ፍቓድ ንቦታ ትምህርቲ ነቶም ዝተመርጹ ስርሓቶም ናጻ ክገብርዎም ይኽእሉ። በዚ መገዲ እዚ እቲ ሕጋዊ ዕንቅፋት ናብ ዝምድና ምልውዋጥ ይቕየር — ፍቓደኛዊ፡ ዝተሰነደ፡ ክምለስ ዝኽእል። እዚ ሞዴል እዚ ክጸንዕ ድዩ ኣይጸንዕን፡ እቲ ኣምር ዘይኮነስ ውዕላት እዮም ዝውስኑ፤ እዚ እውን ክፋል ናይቲ ቅኑዕ ጸብጻብ ናይዛ ምዕራፍ እዚኣ እዩ።

9.5 ዝርዝር መለክዒታት

ሓደ ንርእሱ ስነ-ፍልጠታዊ እየ ዝብል ኣምር፡ ኣብ ልዕሊ እንታይ ክፈሽል ከም ዝኽእል ባዕሉ ይገልጽ። እቲ ኣብ ታሕቲ ተዋሂቡ ዘሎ ዝርዝር ብመሰረት ክብደት እዩ ተሰሪዑ: ኣብ ላዕሊ እቶም ምሉእ እቲ ቅርጺ ኣብ ልዕሊኦም ዝተመርኮሰ ናይ ንድፊ ውርርዳት ኣለዉ።

1. እቲ ድርብ መስመር። ጀመርቲ ሰባት ምስ ብተመሳሳሊ እዋን ዝኸይድ መስመር ሸቶ-ቋንቋን ቋንቋ ኣደን ምስ ሓደ-ልሳናዊ ትሕተ-ጽሑፋት ክነጻጸሩ ከለዉ ብዝልካዕ መገዲ ዝያዳ ይመሃሩ ዶ — ኣብ ደቓይቕ ዘይኮነስ፡ ኣብ ኣዋርሕ? (ንድፊ: ኣብ ሜዳ መነጻጸሪ ጉጅለታት፤ መርመራታት ቃላትን ምርዳእ ምስማዕን፤ እቶም ናይ ምዕራፍ 3 ውጽኢታት ሓጸርቲ ቁራጻት መበገሲ ነጥቢ እዮም፡ መልሲ ኣይኮኑን።)

2. ናይ መዘምራን ጽልዋ ምጽናዕ (ሪቴንሽን)። ክፍሊ መዘምራን ንጭንቀት ቋንቋ የጉድሎ ዶ፡ ንምጽንባርን ቀጻልነትንከ ይውስኾ ዶ? (መሳርሒታት ተዳልዮም ተቐሚጦም ኣለዉ: መለክዒ ጭንቀት FLCAS፡ መለክዒታት ምጽንባር፡ ቀሊል መጠን ናይቶም ኣብ መንጎ ዝገድፉ — እታ ናይ ምዕራፍ 6 ናይ ክልተ ደረጃ ሰንሰለት በዚ ክትፍተን እትኽእል ትኸውን።⁶)

3. ቅርጺ ደርፊ ገዛ። ቃላት ናይተን ባዕልኻ ዝተርጎምካየን ደርፍታት ምስተን ኣብ ማህደር ፊልም ማዕረ ግዜ ዝመጻ ቃላት ክነጻጸራ ከለዋ ብዝሓሸ ይጠብቓ ዶ? ኣብቶም ደርፊ ዘምጽኡ ሰባት ዝተሰምዐ ርእሰ-ውጽኢታውነት ይውስኽ ዶ? (ኣብ ልዕሊ ጉጅለታት መዘምራን ንእሽቶ ናይ ቅድሚ/ድሕሪ ንድፊ፤ እቲ ናይ ምዕራፍ 8 ማእከላይ ናይ ንድፊ ውርርድ።)

4. ዝተደርፈ ቃላዊ ጽሑፍ። እቶም ዝተደርፉ ኣዘራርባታት ኣብቲ እቶም ዝተሰምዑ ጥራይ ኣዘራርባታት ዝሃሰሱሉ ቦታ ድሕሪ ሰሙናት እውን ክዝከሩ ይከኣሉ ዶ? (ውጽኢት ቤተ-ፈተነ ምዕራፍ 5፡ ናብ መለክዒ ሜዳ ዝተተርጎመ።)

5. ናይ ምጥዋቕ ግሎስ። ኣንጻር እሙናት መወከሲ ምንጭታት ናይ ማሽን መግለጺታት ናይ ናሙና መርመራ (መጠን ጌጋ፡ ዓይነታት ጌጋ)፤ ብተወሳኺ: ምጽናዕ ናይተን ዝተጠውቓ ኣንጻር ዘይተጠውቓ ቃላትን ሕቶ ውሕጅን — ድሕሪ ኣየናይ ጽዕቒ ምጥዋቕ እዩ ምሸት ፊልም ናብ ስራሕ መዝገበ-ቓላት ዝቕየር?

6. ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰዓት ምርኣይ ወሰኽ ቃላት ከም ሓደ ቀጻሊ መሰረታዊ መለክዒ (ኣብ ልዕሊ እቲ ብሓቂ ዝተራእየ ትሕዝቶ ናይ ናሙና መርመራ ቃላት)፡ ምእንቲ እቲ ናይ ምዕራፍ 4 ሃንደበታዊ ትጽቢት ምስ ክውንነት ክነጻጸር።

7. እቲ ኮሚክ: ይንበብ ዶ፡ ብመን፡ ቅድሚ ኣጠቓቕማ ካልኦት ክፍልታት ድዩ ዝመጽእ ወይስ ድሕሪኡ? (ጽሩይ መለክዒ ኣጠቓቕማ — ኩነታት መርትዖ ካብዚ ንላዕሊ ኣየፍቅድን እዩ፡ ምዕራፍ 8።)

ኣብዚ ዝርዝር እዚ ዝኾነ ፍሉይ ነገር የለን፤ ነፍሲ ወከፍ ነጥቢ ብናይቲ መድረኽ ናይ ገዛእ ርእሱ ዓቕምታትን ምዱባት መሳርሒታት ምርምርን ክግበር ዝኽእል እዩ። ሓደ ነገር ጥራይ እዩ ዝሓትት: ክትልካዕ ናይ ምፍቃድ ድልውነት — ገለ ናይ ንድፊ ውርርድ ከይጸንዕ ይኽእል እዩ ዝብል ሓደጋ ሓዊስካ። ዘይጸንዑ ውርርዳት ብመሰረት መዐቀኒ ናይዛ ተኸታታሊት ዘሕፍር ነገር ኣይኮኑን፤ ብዘይ ስም ተሓቢኦም ዝተረፉ ውርርዳት እዮም ዘሕፍሩ።

9.6 ወለዶ (ጀነኣሎጂ)

ኣብ መወዳእታ እቲ ነፍሲ ወከፍ መጽሓፍ ናይዛ ተኸታታሊት ኣብ ልዕሊ ርእሳ ግቡእ ዝኾነ ጸብጻብ: ኣብ ውሽጣ እንታይ እዩ ተለቒሑ፡ እንታይከ እዩ ናታ?

ዳርጋ ኩሉ ነገር ተለቒሑ እዩ፡ እዚ ድማ ደይመደይ ተባሂሉ። ኣብ ክንዲ ምምሃር ኣብ ምጥራይ ምጥማትን እቶም ክልተ ኩነታትን ካብ ክራሸንን ካብቲ ድሕሪኡ ዝመጸ ምርምርን እዮም ዝመጹ፤ እቲ ናይ ክልተ መትረብ ቅርጺ ዝኽሪ ካብ ፓይቪዮን ማየርን፤ መርትዖታት ትሕተ-ጽሑፋት ካብ ቫንደርፕላንክ ጀሚሩ ክሳብ እቲ ናይ ሉቨን ሜታ-ትንተናን መጽናዕትታት ድርብ መስመርን፤ ውጽኢታት ግሎስን ተሳትፎን ካብ ኔሽን፡ ላውፈር፡ ሁልስታይንን ሜታ-ትንተና ያናጊሳዋን፤ ብመገዲ ምድራፍ ዝኽሪ ካብ ዋላስ፡ ሾንን ሉድከን፡ ምስቲ ዘለዝብ ውጽኢት ራሰትን ፐረትዝን፤ ጽልዋ ሰባሪ-በረድ ካብ ፒርስ፡ ሎነን ዳንባርን፤ ማዕቀፍ ደገፍን ዞባ ቀረባ ምዕባለን ካብ ቪጎትስኪ፡ ዉድ፡ ብሩነርን ሮስን፤ ምሕዳስ ቋንቋ ኣደ ካብ ቡትስካምን ምርምር ትራንስላንጉዋጂንግን፤ ክልሰ-ሓሳብ ዛንታ ካብ ብሩነር፡ ማርን ኦትሊን፤ ድርኺትን ድሕነትን ካብ ዲሲ፡ ራያን፡ ቺክሰንትሚሃይን ኤድሞንድሰንን፤ ክልሰ-ሓሳባዊ ግምት ርክብ ድማ ካብ ኦልፖርት፡ ፐቲግሩን ትሮፕን።⁷

ናታ ዝኾኑ ሰለስተ ነገራት ኣለዉ። ቀዳማይ፡ ምጥርናፍ: ነዞም መስመራት እዚኦም ኣብ ሓደ ስነ-ህንጻ ምትእስሳር — ፊልም ከም እታዎት፡ ደርፊ ከም መልህቕ፡ ጉጅለ ከም መጉደሊ መጻረዪ — ከምኡ እውን ኣብ ውሽጢ ሓደ ነተን ሰለስተ ትርኢታት በቶም ሓደ ዓይነት ዘንግታት ዘንቀሳቕስ ሞተር። ካልኣይ፡ ከም ሓደ ልምምድ ቅርጺ ደርፊ ገዛ፡ ኣብ ውሽጡ እዞም መስመራት እዚኦም ንሓድሕዶም ዝቆራረጹሉ፤ እተን ንጽል ቁራጻት ናይ ካልኦት እየን፡ ግን እቲ ምውህሃድ ባዕሉ፡ ክሳብ ዝፍለጥ፡ ሓድሽ እዩ። ሳልሳይ፡ ከም መፈተሺ ቅርጺ መልህቕ ዝኽሪ: ዝኾነ ይኹን ሃዋህው ትምህርቲ ብእአን ክሕተት ዝኽእል ሰለስተ ሕቶታት — ንናይ ባዕሉ Pontivo ናይ መጻኢ ነፍሲ ወከፍ ቅዳሕ ሓዊስካ።

በዚ ድማ ናይዚ ቅርጺ እዚ ናይ መወዳእታ ምትግባር፡ ኣብ ልዕሊ እዛ መጽሓፍ ባዕላ። ይርዳእ ዶ? ንቀንዲ ጽሑፋ ናይ ቅድሚ ሕጂ ስነ-ፍልጠታዊ ስልጠና ንዘይብሎም ኣንበብቲ ኢላ እያ ሃኒጻቶ፡ ነቲ ዕምቆት ድማ ናብ እግሪ-ጽሑፋት ኣውሪዳቶ፤ እዚ ሰሚሩ ዶ ኣይሰመረን፡ እተን ዘንብብኣ መራሕቲ ኮርስን መምህራንን እየን ክውስና። ተሰሪቱ ዶ? ኣብ ዝተኻእለሉ ቦታ፡ ኣብ ክንዲ ብኣብስትራክት ኣምራት ብትርኢታት እያ ተዛሪባ — ብዛዕባ ኣብ መኽፈሊ ቦታ ደው ኢላ ዘላ ጓል ኣንስተይቲ፡ ብዛዕባ እቲ ደርፉ ዕስራ ድምጽታት ዝደርፍዎ መንእሰይ። የራኽብ ዶ? ብናጻ እያ ትሕተም፡ ንኹሉ ሰብ ክንብባ፡ ኣብ ሓደ ንፍልጠት ኣብ ድሕሪ መናድቕ ዘይዓጹ ትካል ሕትመት — ብንጹር ድማ ንተቓውሞን ምፍሻልን ትዕድም: ምስ ነፍሲ ወከፍ ኣሃዝ መወከሲ ምንጩ ተለጢፉ ኣሎ፡ ምስ ነፍሲ ወከፍ ናይ ንድፊ ውርርድ ድማ ስሙ።

ኣብ መጀመርታ ምስክር ወረቐት እናሃለዋ ብስቕታ ዝኸፈለት ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ነይራ። እዛ መጽሓፍ እዚኣ ንሳ ክትዛረብ እያ ኢላ ኣይተመባጽዐትን። ሰባት ኣብ ትሕቲ ከመይ ዝኣመሰሉ ኩነታት ምዝራብ ከም ዝጅምሩ እያ ኣርእያ — ነቶም ኩነታት እዚኦም ዝሃንጽ መሳርሒ ድማ ገሊጻ፡ ምስቲ ብእኡ ክትምዘነሉ ዘለዋ ዝርዝር። እቲ ዝተረፈ ክልሰ-ሓሳብ ኣይኮነን። እቲ ዝተረፈ ኣብ ሓደ ኣዳራሽ ማሕበረሰብ ምሸት ሰሉስ እዩ፡ ክልተ መስመራት ጽሑፍ ዘለዎ ሓደ ፊልም እዩ፡ ከምኡ እውን ሓደ ሰብ ምስኡ ዘምጽኣ ሓንቲ ደርፊ እያ።